Interview

Welkom in het Zettabyte Tijdperk

Luciano Floridi: "We zien een individu nu eerder als een knooppunt, een kruispunt van verbindingen." Beeld Chris Keulen

Zoals je nu een Zwitsers horloge van je opa erft, zo erf je in de toekomst digitale eigendommen, voorspelt IT-filosoof Luciano Floridi. De internetrevolutie leidt tot een aardverschuiving in de manier waarop we de wereld begrijpen. Nieuwe problemen doemen op.

Ooit gehoord van de exaflood? Zo noemen techniekfilosofen de ware tsunami van informatie die de wereld overspoelt. Exaflood komt van 'exabyte'. Dat is een hoeveelheid informatie van 1 bytes met 18 nullen erachter - zeg maar een video die 50 duizend jaar duurt. De afgelopen vijf jaar hebben we als mensheid zo'n 1600 exabytes aan informatie afgescheiden, vastgelegd op papier, film, dvd, harddisk of chip.

Om te laten zien hoe duizelingwekkend dat aantal eigenlijk is, geef ik u nóg een getal. Houd u vast. Die 1600 exabytes staan gelijk aan tien keer de totale hoeveelheid data die de mensheid produceerde vanaf de uitvinding van het schrift tot aan de komst van de computer. Volgt u het nog? En het wordt alleen maar erger. Naar verwachting komen er de komende drie jaar nog eens 6400 exabytes bij.

"Welkom in het Zettabyte Tijdperk", lacht Luciano Floridi - want binnenkort laten we de exabyte als rekeneenheid achter ons en beginnen we te tellen in zettabytes (een zettabyte is 1000 exabytes). Luciano Floridi (1964) is hoogleraar Informatie- en Computer-ethiek aan de universiteit van Hertfordshire en daarnaast fellow van Saint Cross College in Oxford. Hij geldt wereldwijd als dé specialist op het gebied van IT en filosofie.

Met zijn Italiaanse accent praat de professor enthousiast over de 'informatierevolutie' die de komst van het World Wide Web heeft veroorzaakt. Internet verandert ons leven ingrijpend, zegt hij. In de stromende regen lopen we door de kronkelige 13de-eeuwse steegjes van Oxford naar zijn werkkamer.

Toen ik hier aankwam, had ik geen internetverbinding meer. Overal zocht ik naar café's met het wifi-teken, zoals je in de regen uitkijkt naar een droge plek met warmte. Ik voelde me verslaafd aan mijn smartphone. Is dat erg?
"Dat is een verkeerde vraag. Dingen als smartphones of sociale media zijn niet goed of fout, maar een realiteit. Internet is simpelweg de manier waarop de mensheid zich ontwikkelt. Als de elektriciteit uitvalt, worden we meteen weer het Stenen Tijdperk ingeslingerd, zoals tijdens de storm in New York. Zijn we verslaafd aan electriciteit? Misschien. So what?"

Internet maakt oppervlakkiger, hoor je soms.
"Internet vergt andere vormen van intelligentie, zeker. De slimste jongens van nu zijn niet degenen die de meeste feiten in hun geheugen kunnen proppen, maar degenen die het snelst informatie weten op te sporen en te wegen. Het is wel waar dat we nu te veel doorschieten in de richting van het aanleren van vaardigheden; feitenkennis blijft ook belangrijk. Eigenlijk weet niemand op dit moment hoe je een internetgeneratie moet onderwijzen. Dit is iets nieuws; we leren ermee omgaan terwijl het zich ontwikkelt.

"Internet maakt ons in ieder geval niet dommer. Hoogstens confronteert het ons met onze domheid. Het laat ons zien wat we allemaal níet weten, want de beschikbaarheid en de toegankelijkheid van informatie was nog nooit zo groot. Dat wil niet zeggen dat we ook opeens meer dingen begrijpen; als ik een wikipediapagina over biochemie lees, haak ik al na één alinea af. Internet geeft de illusie van kennis, maar daar prik je zo doorheen.

"En dat zullen onze kinderen veel beter kunnen dan wij. Mensen zoals ik, die met het ene been nog in de oude wereld staan, roepen al snel gealarmeerd dat jongeren zich niet bewust zijn van de risico's van internet. Omdat die jongeren ermee zijn opgegroeid, zouden ze er niet kritisch naar kunnen kijken. Dat klopt niet. Het duurde een paar generaties voordat mensen zich bewust werden van alle gevaren die autorijden met zich meebrengt, zoals CO2-uitstoot. Zo zullen digital natives niet minder, maar méér zicht hebben op de gevaren van internet.

"Over het algemeen vind ik dit soort kritiek te gemakkelijk. Te voorspelbaar. Het is veel interessanter om te kijken naar wat deze ontwikkelingen met ons doen. Internet houdt ons een spiegel voor waarin we onszelf op een nieuwe manier leren zien."

Hoe dan?
"Revolutionair is niet dat we nu met elkaar kunnen skypen en vroeger niet. Je moet een spade dieper gaan. Er is een aardverschuiving gaande op metafysisch vlak, dus op het niveau van hoe we naar de wereld en onszelf kijken. Dáár vindt de echte revolutie plaats. Sinds Newton zien wij de wereld als een verzameling van dingen die statisch, onveranderlijk en 'hard' zijn. Ze gehoorzamen wetten, botsen op elkaar, klonteren samen - maar je kunt ze altijd los van elkaar zien. Tegenwoordig zien we de wereld veel meer in termen van netwerken. Technisch gezegd: we gaan van een atomistisch naar een relationeel wereldbeeld. Tot nu toe was het individu een soort Robinson Crusoe op een onbewoond eiland. Descartes die in zijn eentje voor het haardvuur zit en zich afvraagt wat hij eigenlijk kan weten van de wereld. Descartes had genoeg aan zichzelf. Dat beeld is verdwenen. We zien een individu nu eerder als een knooppunt, een kruispunt van verbindingen."

Dat staat haaks op wat je vaak hoort: we zouden juist individualistischer worden.
"Schijn bedriegt. Kijk, het oude wereldbeeld gaat uit van harde, afzonderlijke eenheden. Dat hoeft niet een individuele persoon te zijn, het kan ook een hele groep zijn. Voor Marx is het 'proletariaat' bijvoorbeeld zo'n eenheid. Op dit punt ontstaat de verwarring. Marx' vocabulaire is sociaal, maar het onderliggende wereldbeeld is dat niet: losse dingen die met elkaar botsen. Hetzelfde geldt voor wat in de jaren '60 en '70 doorging als 'sociaal' politiek denken. Tegenwoordig is het precies andersom. We praten veel over de afzonderlijke delen, dus op het eerste gezicht lijken we heel individualistisch. Als je beter kijkt, dan zie je dat we onszelf niet meer definiëren als een losstaande eenheid, maar als een onderdeel van een netwerk. De informatie stroomt van punt naar punt, het gaat om die verbindingen, die energie. Het vocabulaire is individualistisch, het wereldbeeld niet."

Waaruit blijkt dit nieuwe zelfverstaan?
"Neem de manier waarop we tegenwoordig geschiedenis schrijven. In het verleden draaide die om landen of grote mannen als Caesar of Napoleon. Wat níet werd geschreven, was bijvoorbeeld de geschiedenis van de wereldhandel. Die gaat niet over afzonderlijke landen, maar over hun onderlinge relaties. Zulke studies zie je nu pas verschijnen.

"Of kijk naar nieuwe bewegingen als occupy, bewegingen zonder partij, pamflet of leider. Er is een soort lijm tussen de verschillende leden van de groep; als de lijm verdwijnt, valt de groep weer uit elkaar. De traditionele media weten zich er niet goed raad mee. Hoe versla je een beweging zonder leider of politiek program?

"Ook terroristische stromingen als Al-Kaida kun je niet op één individu vastpinnen. Als een netwerk zijn ze oneindig veel machtiger dan een traditioneel leger met een generaal. Afghanistan is het decor waarop de botsing tussen het oude en nieuwe tijdperk pijnlijk zichtbaar werd. De Amerikanen bestreden een nieuw probleem met oude wapens: hak het hoofd af en het lichaam sterft vanzelf. Zo werkt het dus niet meer."

Hoe zal het Zettabyte Tijdperk zich in 2013 volgens u ontwikkelen?
"De wereld zal nog veel meer wired worden. Ik verwacht dat in 2013 allerlei mensen tot het besef zullen komen dat je nog véél meer dingen met elkaar kunt verbinden: je koelkast met een supermarkt, je auto met een benzinestation, je oude dvd's met een online-collectie van films. Ik verwacht ook dat de vijf grote 'zussen' (Apple, Amazon, Facebook, Google en Microsoft) de concurrentie zullen aangaan op de nieuwe markt van massale online-educatie, die openstaat voor iedereen.

"Het verschil tussen virtueel en echt zal nog verder vervagen de komende jaren. We zullen dingen niet eens meer 'virtueel' noemen, zozeer gaan ze onderdeel uitmaken van de geleefde werkelijkheid. En er zullen nieuwe vormen van ongelijkheid ontstaan, nieuwe scheidslijnen. Mensen die de vaardigheden hebben om data te analyseren en databases te beheren, vormen de nieuwe elite. Bedrijven kunnen niet meer zonder data mining. Zij die geen toegang hebben tot internet, of daar niet hun voordeel mee weten te doen, leven in digitale sloppenwijken. Men spreekt in dit verband wel over de digital divide. Wie de informatie beheerst, heeft de macht."

"Bezit zal ook een nieuwe dimensie krijgen. Nu al zie je dat mensen uren investeren in online-spelen als World of Warcraft en daar allerlei 'goederen' verwerven. Daar is een hele handel in ontstaan. In de toekomst wordt virtueel bezit steeds echter. Dan erf je van je ouders digitale eigendommen, net zoals dit Zwitserse horloge dat ik van mijn opa erfde. Het is een soort uitruil: het virtuele gaat meer lijken op het fysieke en het fysieke meer op het virtuele. De komende jaren zal onze omgeving steeds 'intelligenter' zijn: huizen die 'slim' worden, auto's zonder chauffeurs, etcetera. Ambient intelligence heet dat."

In uw boek 'Information: A Very Short Introduction' schrijft u: 'we gaan in zekere zin terug naar pretechnologische beschavingen, waar de natuur niet dood was maar geanimeerd'.
"Inderdaad is ons zelfverstaan meer op dat van oudere culturen gaan lijken. Vroeger hadden mensen een wederkerige relatie tot de wereld: zij zagen zichzelf als een onderdeel van een groter geheel, punten in een netwerk - in die zin herontdekken we een aspect van ons menszijn dat we in de loop van de tijd zijn vergeten. Ook de omgang met onze natuurlijke omgeving lijkt steeds meer op hoe die vroeger was, toen ook niet-menselijke entiteiten tot het netwerk behoorden. Met ambient intelligence gaan we daarnaar terug."

Met dit verschil dat men vroeger bang was voor de natuur. Die moest worden bezworen met allerlei offers. Nu zijn wij heer en meester. De omgeving dient óns, niet andersom.
"Goed punt. Het doel van het menselijk project is altijd geweest om zo onafhankelijk mogelijk te worden van natuurlijke hulpbronnen en zoveel mogelijk tijd voor onszelf te hebben. Dat proberen we te bereiken met steeds weer nieuwe technieken. Gevolg daarvan is dat wij steeds meer verantwoordelijkheid dragen. Hoe meer controle je hebt, hoe groter je verantwoordelijkheid is. We kunnen er niet omheen dat wij aan de knoppen draaien."

Hoe moeten we hiermee omgaan?
"Dat is heel lastig, omdat je op een paradox stuit. Dezelfde technologische ontwikkelingen die onze verantwoordelijkheid doen toenemen, maken het moeilijker om die verantwoordelijkheid te dragen. Laat me dat uitleggen. In het internettijdperk is alles met alles verbonden. Iedereen is gelinkt aan iedereen. Een netwerk brengt een gedistribueerde verantwoordelijkheid met zich mee. Dus wie is er eigenlijk verantwoordelijk? Wij allemaal, tegelijkertijd. Het wordt steeds onduidelijker wie van ons precies aansprakelijk is, en hoe je als één schakel van de keten überhaupt de problemen die veroorzaakt worden door de hele keten kunt oplossen."

Gedeelde verantwoordelijkheid is geen verantwoordelijkheid, leerde ik altijd.
"Dit is het grootste risico van het internettijdperk. Vooral waar het milieu in het geding is. Het gaat hier om miljoenen levens, misschien wel de toekomst van de mensheid. Wij maken rotzooi, wij moeten het opruimen. Maar hoe? Onze regeringen gaan nieuwe problemen te lijf met oude antwoorden. Ze beleggen conferenties, opereren top-down. Maar een netwerk heeft geen centrum. Niet dat ik overigens een oplossing heb: dit is de eerste pagina van een nieuw boek, en niemand kent het slot."

 
Mensen die de vaardigheden hebben om data te beheersen, vormen de nieuwe elite. En zij die geen toegang hebben tot internet, of daar niet hun voordeel mee weten te doen, leven in digitale sloppenwijken.
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden