De stem van Nederland

Welke leider heeft er een plan voor de toekomst?

Alle beelden in dit artikel zijn afkomstig uit de serie 'De Stem van Nederland', waarin Trouw op weg naar de verkiezingen de stemming in het land peilt.Beeld Kees van de Veen

Na de Trouw-serie 'De Stem van Nederland' komt directeur Kim Putters van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) met een suggestie aan de lijsttrekkers. Geef ons een heldere visie op de toekomst van dit land. Waar staan we over, zeg tien jaar?

Hij heeft al wat woorden gebruikt, en er zullen er nog vele volgen, maar het gesprek met Kim Putters krijgt een wending als er een verfrommeld knipsel op tafel komt met de tekst van Glenn de Randamie, als hiphopmuzikant beter bekend als Typhoon. Die beschreef donderdag in Trouw wat hij mist in de verkiezingscampagnes. "Ik wil van een politicus weten: wat is jouw visie voor de toekomst?" Hoe gaan we cynisme en polarisatie bestrijden, vroeg hij, en positiviteit in de samenleving pompen? "Politici die mij het meest inspireren, houden het hoofd koel en geven mij perspectief, juist op het moment dat het lastig is", aldus de rapper.

Tekst loopt door onder afbeelding.

SCP-directeur Kim PuttersBeeld RV

Typhoon mist een langetermijnvisie en perspectief in de politiek. Ben u dat met hem eens?

"Ik herken dit in ieder geval bij een heel groot deel van de Nederlandse bevolking."

Maar bent u het persoonlijk met hem eens?

"Nou, als mens heb ook ik behoefte aan een houvast voor de toekomst. Natuurlijk. En net als Typhoon ben ik daarnaar op zoek in de huidige campagne. Mag ik een uitstapje maken naar de Verenigde Staten? Veel Amerikanen vonden dat Donald Trump wél een toekomst schetste. Hij had het in zijn verkiezingsprogramma over het creëren van banen, en het verbeteren van het transport en de infrastructuur. Om die doelen te bereiken had hij ook een aantal maatregelen op zak, zoals bijvoorbeeld de bouw van een muur tussen de VS en Mexico. Even afgezien van wat we inhoudelijk van Trump vinden: hij heeft blijkbaar genoeg Amerikanen een perspectief gegeven door een beeld te schetsen van een land waarin zij hun plek weer kunnen vinden. Nederlandse kiezers vragen zich óók af wat hun plek straks is in een Nederland dat steeds diverser wordt. Waarin de technologie de arbeidsmarkt doet veranderen. Waar burgers steeds meer moeten gaan zorgen voor hun ouders, terwijl ze ook nog eens hun eigen zorg en pensioen moeten regelen. Hoe ziet dat Nederland er straks dan uit? Ik vind dat Typhoon die vraag heel goed heeft verwoord."

Kim Putters, sinds juni 2013 directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), zegt de afgelopen tien weken met grote interesse het journalistieke project 'De Stem van Nederland' gevolgd te hebben waarin Trouw aan de vooravond van de verkiezingen tien maatschappelijke onderwerpen besprak met tien verschillende 'gemeenschappen' in het land, op tien verschillende locaties.

Tekst loopt door onder foto.

Beeld Kees van de Veen

Journalistiek is geen wetenschap, en verslaggevers zijn geen sociologen. Maar herkent u iets van het beeld dat hier is geschetst?

"Jazeker, de feiten in de artikelen komen erg overeen met wat wij in de maatschappij zien. Je komt ze dwars door de artikelen en op de wisselende locaties steeds weer tegen. Wat erg opvalt is dat de zorgen minder over economie, werk en inkomen gaan, maar nadrukkelijk over culturele kwesties en omgangsvormen. De mensen hebben het vaak over de migratie, de veiligheid, de zorg, en wat de laatste weken ook opkomt in de verkiezingscampagnes: de manier waarop wij met elkaar samenleven. Kun je in Nederland nog zijn wie je wil zijn? Kun je straks nog leven in de vrijheden die we belangrijk vinden, of zijn er anderen die die vrijheden betwisten? Lukt het nog om met verschillende groepen samen te wonen als we zoveel verschillende normen en waarden hebben? In Nederland, en dat blijkt ook uit de serie, hebben heel veel mensen een goede kwaliteit van leven. Maar er staat ook veel op het spel, is het gevoel."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Wij troffen ook een 'verlaten' land aan, verlaten door een zich terugtrekkende overheid én een politiek die niet luistert. In die ontstane ruimte worden steeds meer burgers actief, soms noodgedwongen. Ze 'bekommeren' zich, om dat fijne woord maar eens te gebruiken, om de ander. Maar naast dat mooie nabuurschap is er ook lelijke armoede die zich dieper invreet. Dat blijkt ook uit de cijfers?

"Eén nuance: gemopper op de politiek is van alle tijden. Maar zeker als je het internationaal bekijkt doet Nederland het goed. Zo'n 95 procent steunt de democratie. Er is wel wat aan de hand. Na decennia van verzuiling waarin er maatschappelijke en politieke samenhang was, met instituties als kerken, scholen en vakbonden waarin burgers zich thuis voelden, is nu de fragmentatie daar. Gekoppeld aan de toegenomen individualisering worden mensen inderdaad in toenemende mate op zichzelf teruggeworpen. Dat zet nog steeds dóór, dat zie je in de artikelenreeks heel duidelijk terug.

"Maar er is ook de zorg voor elkaar. Dat 'bekommeren' is inderdaad een heel mooi woord, dat heel diep in de Nederlandse samenleving zit en wellicht historisch verklaarbaar is. Nederlanders hebben meer dan bijvoorbeeld de Scandinaviërs een iets negatievere inborst naar de overheid. Dat heeft ongetwijfeld met het geloof te maken. Wij regelden onze zaakjes liever zelf, zeker die in de familie of in de buurt. Er is altijd een gezond wantrouwen naar de overheid geweest die vooral niet te dichtbij moet komen. Dat zie je nog steeds terug. Vier miljoen Nederlanders geven mantelzorg, en dan heb ik het nog niet eens over het grote aantal vrijwilligers. Die aantallen nemen nog steeds toe. Deels natuurlijk noodgedwongen omdat de overheid zich terugtrekt, maar als ik er een normatieve duiding aan mag geven: het is ook heel fantastisch als mensen in een gemeenschap naar elkaar omzien."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Die veranderde samenleving is terug te zien in de stemverhoudingen. Op dit moment in de peilingen, maar ook al in de uitslagen van de afgelopen jaren.

"Heel duidelijk is dat de traditionele volkspartijen die vroeger een directe verbinding hadden met het maatschappelijk veld, het nu lastig hebben. Dat heeft te maken met drie sentimenten in de samenleving. De onzekerheid noemde ik al eerder, maar daar zitten twee andere sentimenten omheen. Een grote groep Nederlanders is optimistisch en gelukkig en pakt zijn kansen. Maar precies aan de andere kant is een groep die heel negatief is, boos omdat ze steeds aan het korte eind trekt. Die gevoelens worden steeds vaker vertaald door partijen die zich richten op één groep. De ouderen, de moslims, de ondernemers, de eurosceptici. De traditionele partijen hebben het lastiger omdat zij per definitie over groepen heen kijken en een gedeeld belang zoeken. Die boodschap komt steeds minder aan."

De campagnes zijn erg negatief. De VVD trekt kiezers met 'Doe normaal' terwijl uit cijfers van het CBS blijkt dat we ons nog nooit zo keurig hebben gedragen als nu. Er komen meer banen bij, de ouderen hebben het financieel beter, de economie trekt aan.

"Ja, het gaat beter in Nederland. Wij scoren op alle fronten in internationale lijstjes. De kwaliteit van leven in Nederland is heel hoog. Maar dan hebben we het over gemiddelden. De verschillen in ons land zijn erg groot, en zo'n positieve score in een lijstje zegt niets over degene die achterblijft. 15 procent van de Nederlanders is op alle fronten minder bedeeld, nog eens 15 procent zit daar tegenaan. Terwijl het met een deel van de Nederlanders steeds beter gaat, geldt dit niet voor de 'onderkant'. Daar mogen we ons zorgen over maken. Dus kort gezegd: ik weet niet of de bijstandsmoeder, de arme oudere of de eerste generatie migranten deze campagne te negatief vinden. Hun pessimisme is een feit."

Tekst loopt door onder afbeelding.

We hebben nog vier dagen aan debatten voor de boeg. Gaan de debatten wat u betreft over de juiste thema's?

"Ging het bij de vorige verkiezingen in de nadagen van de crisis vooral over werk, inkomen en banen; nu staat er een mengeling van sociaal-economische en sociaal-culturele onderwerpen op de agenda. Dat vind ik wel interessant. Het gaat over diversiteit, fatsoen, identiteit. De politieke leiders hebben ook allemaal een boek geschreven of minstens in een essay uitgelegd hoe zij in de wereld staan. Het is jammer dat die bespiegelingen in de campagne nauwelijks terugkomen. Die gaat vooral over deelonderwerpen.

"Tot nu toe ontbreekt, zoals Typhoon al schreef, het perspectief op de toekomst. In welk land willen wij over tien jaar wonen? Verkiezingen zijn cruciale momenten waarop je je daarover wat fundamenteler kunt uitspreken. In elke samenleving zijn verschillen, maar die worden problematisch als deze tot conflicten leiden en structurele onrechtvaardigheid. Dat is in Nederland het geval, en de spanningen rond etnische achtergronden maar ook opleiding beginnen sterk toe te nemen. De grote vraag is dus hoe Nederland met die polarisatie moet omgaan. Dat is een grote vraag, een simpel antwoord is moeilijk.

"Misschien is het goed als politieke partijen benoemen waar ze staan als we het over de toekomst hebben. 'Links' of 'rechts' zijn geen bruikbare begrippen meer. Columnist David Brooks van The New York Times hanteert andere termen. Hij stelt dat er twee dimensies zijn waarop fundamentele keuzes voor de toekomst te maken zijn. Op de ene as kunnen partijen aangeven of ze een 'gesloten' blik op de wereld hebben of een 'open': met migratie, vrijhandel, zonder grenzen. Op de andere as kunnen ze aangeven of ze gericht zijn op één eigen groep, of dat ze zich op een collectief, gedeeld belang richten. Het zou prachtig zijn als een Nederlandse politieke partij kan aangeven in welk kwadrant zij thuishoort. Daaruit kan dan een beeld naar voren komen hoe Nederland er straks zou moeten uitzien. Dat is dan een begin van een visie op de toekomstige maatschappij."

Waar moeten de zwevende kiezers de komende dagen volgens u op letten?

"Als het gaat over het perspectief voor Nederland ben ik vooral benieuwd naar het lijsttrekkersdebat bij het Jeugdjournaal (vanavond, red.). Daar moeten ze het wel over kinderen hebben, en dus over de toekomst. Dat gesprek zou weleens onthullender kunnen zijn dan alle andere debatten bij elkaar."

Beeld Koen Verheijden
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden