Wel plagen, niet kwetsen

Tom Lenaerts is in België de man achter veel populaire radio- en vooral televisieprogramma's. Na twee seizoenen 'Schalkse Ruiters', waarvan hij de presentator en een van de makers was, is hij deze maand begonnen met de negendelige serie 'De Mol'. Lenaerts blijft dit keer achter de schermen. Binnen het hechte team dat Vlaanderen zoveel creativiteit voorschotelt, heeft hij daar geen enkele moeite mee. De Nederlandse kijkers kennen Tom Lenaerts als medepresentator van 'Tien voor Taal', naast Tineke Verburg.

door Fred Lammers

In het gebouw op een bedrijfsterrein in Zaventem bij Brussel waarin het productiebedrijf Woestijnvis is gevestigd brengt Tom Lenaerts sinds een paar jaar een belangrijk deel van zijn tijd door. Het jonge bedrijf bundelt de activiteiten van een groep enthousiaste Belgen die allen bezield zijn van de wil om boeiende radio en televisie te maken. De kleine vijftig medewerkers ontmoeten elkaar tussen de bedrijven door, vooral in de keuken die tevens dienst doet als kantine. Wilde plannen krijgen aan het aanrecht vaste vormen.

Een voorbeeld daarvan is het programma 'Man bijt hond', dat op werkdagen na het avondjournaal op VRT 1 is te zien. In dat magazine wordt het kleine nieuws van de dag in korte reportages behandeld. Lenaerts: “Het is een programma dat heel dichtbij de mensen staat. Het heeft de belangstelling voor het gewone journaal fiks opgekrikt. Dan heb je nog 'Alles kan beter', een programma dat wordt gepresenteerd door Marc Uytterhoeven, met wie ik heel veel heb samengewerkt en die me bij de televisie heeft binnengehaald. In dat programma is de rode draad dat iedereen zijn best doet, maar dat desondanks alles nog beter kan. Een ander voorbeeld is 'De Commissie Wijndaelen' op het tweede net, een humoristisch debatprogramma waarin elke week een paar onderwerpen uit de actualiteit wor- den behandeld. Onlangs was een dikke mevrouw vanwege haar omvang geweigerd als buschauffeur. De vraag was of een busmaatschappij dat mag doen. Het publiek zegt uiteindelijk wie er gelijk heeft. Het programma is humoristisch, maar tegelijkertijd ook heel serieus.”

“We hebben hier bij Woestijnvis vijf aparte redacties met eigen verantwoordelijkheden, maar er wordt bij ons vaak over muurtjes heengekeken. Met zoveel goede televisiemakers bij elkaar ontstaat een interessante kruisbestuiving. Dit productiehuis is opgericht door een aantal mensen dat vroeger al met elkaar samenwerkte. We hebben een paar jaar geleden de krachten gebundeld met de Vlaamse publieke omroep als grootste afnemer. Die samenwerking is zo hecht dat we ook buiten het werk met elkaar optrekken. We gaan zelfs samen op vakantie.”

“We bedenken onder de paraplu van Woestijnvis programma's en kijken dan wie van ons het beste wat kan doen. De naam Woestijnvis is ontleend aan een visje dat in de grote rivieren van Midden-Australië leeft en zeer productief is op het gebied van de voortplanting. Zo productief willen wij zijn in het maken van programma's.”

Er heerst bij Woestijnvis een ouwejongens-krentenbrood sfeertje. Maar of dat typerend is voor een ander televisieklimaat dan in Nederland? Tom Lenaerts: “Ik heb niet veel ervaring met het maken van programma's in Nederland. Ik presenteer in Nederland alleen maar een seizoen 'Tien voor Taal', samen met Tineke Verburg. Ik denk wel, en dat verschil zie je duidelijk, dat Nederland wat betreft het verleggen van grenzen een paar jaar voor ligt op de Vlaamse televisie. Daarmee doel ik vooral op emotie-tv. Dat soort programma's werd in Nederland sneller gemaakt en ook geaccepteerd dan in Vlaanderen. Ik weet niet of we daar ongelukkig mee moeten zijn. Wij proberen in onze programma's wel mensen te plagen, maar we maken hen niet belachelijk. Daar heeft niemand wat aan en het is ook niet plezant voor de kijker en uiteraard niet voor degene die belachelijk wordt gemaakt. Niets is zo gemakkelijk als mensen kwetsen.”

Terwijl in Nederland regelmatig wordt gediscussieerd hoever je kunt gaan, staat bij Belgische programmamakers voorop dat je niet moet choqueren. “Als je choqueren als uitgangspunt neemt ben je op de verkeerde weg. Daar haal je toch geen voldoening uit. Ik tenminste niet. Het is hetzelfde als met een 1-aprilgrap. Die is ook alleen maar leuk als iedereen erom kan lachen, niet als degene met wie je zo'n grap uithaalt voor joker staat. Het publiek kiest uiteindelijk ook partij voor degene die belachelijk wordt gemaakt. Wij willen programma's maken die de moeite waard zijn er onze energie in te steken.”

'Schalkse Ruiters' was zo'n programma. Lenaerts: “We hebben daarin diverse stunts uitgehaald. In dat lichtvoetige, humoristische programma presenteerden we telkens drie reportages waarvan het publiek moest uitmaken of het echt of nep was. Dat publiek bestond uit honderd Vlamingen die samen Klein Vlaanderen vormden. Via de telefoon konden de mensen thuis meestemmen. We stelden regelmatig items aan de orde die veel losmaakten, zoals de betrekkelijkheid van het bankgeheim. Grote opschudding veroorzaakte de reportage die ik maakte met mijn collega Bart de Pauw, met wie ik ook 'De Mol' doe. Vermomd als piloten zijn we er op de nationale luchthaven in geslaagd door te dringen tot in de cockpit van een lijnvliegtuig. We hadden een camera ingebouwd in een flightcase. Het was waanzinnig spannend. Ik ben nog nooit zo zenuwachtig geweest als die dag. Tot onze verbazing zijn de stunts die we uitdachten altijd gelukt. We konden ongehinderd alle controles passeren en daarmee aantonen dat het met de beveiliging niet al te best is gesteld. We hebben geen ogenblik handelingen uitgevoerd die gevaar opleverden. Er loopt nog steeds een rechtszaak tegen ons als gevolg van de aanklacht die de regie der luchtvaart heeft ingediend wegens in hun ogen onverantwoord optreden. Het was een reportage die prachtig paste in het stramien van het programma. Je ziet tegenwoordig zoveel waanzinnige dingen op de televisie dat je je bij veel reportages afvraagt of het niet wordt geënsceneerd. Er wordt veel gemanipuleerd. De lijn tussen fictie en werkelijkheid wordt steeds dunner.”

“Dat zegt veel over de macht van het medium. Als je het maar op de juiste manier verpakt geloven veel mensen het. De vorm is belangrijker geworden dan de inhoud. Als je de kijkers zo'n programma voorschotelt, moet je ze niet lang in het ongewisse laten. In 'Schalkse Ruiters' kwamen we anderhalf uur na de uitzending met de waarheid op de proppen. Het is enorm lollig om zo'n programma te maken. Zo hadden we een reportage over de vermaarde blinde Hongaarse fotograaf, Eugen Bavcar. Dat verhaal was waar, maar bijna niemand geloofde het dat iemand foto's trekt zonder door zijn lens te kijken.”

Vlaanderen stond op stelten over Bert de Graeve, de nieuwe grote baas van de VRT (zoals de BRT tegenwoordig heet), die geen interviews wilde geven. Zijn standpunt was dat hij er was om de boel te reorganiseren en niet om op de televisie te komen. Lenaerts: “We deden desondanks elke week een oproep aan meneer De Graeve naar de studio te komen. In elke uitzending hadden wij een item waarin we lieten zien wat we nu weer hadden ondernomen om De Graeve te strikken. Op den duur gingen de kijkers zich ermee bemoeien. Wij maakten daarvan dankbaar gebruik en riepen de mensen op mee te doen om te proberen Bert de Graeve over te halen. Een van de gevolgen was dat overal in Vlaanderen langs de weg grote affiches met een oproep verschenen. Auto's reden rond met spandoeken. In Antwerpen en Gent reden bussen en trams rond met oproepen. In Leuven betoogde een groot aantal studenten. Op een dag cirkelde zelfs een vliegtuig rond met een oproep. Het groeide ons als programmamakers boven het hoofd. Het uiteindelijke resultaat was dat De Graeve er niet meer onderuit kon. Hij heeft zich laten interviewen. Dat twee snotneuzen als wij zoiets kunnen bereiken! Als medium kun je mensen mobiliseren. Daar zou je ook misbruik van kunnen maken. Het is niet zo maar dat bij elke staatsgreep een van de eerste doelwitten is de televisiezenders in handen te krijgen. We zijn na twee seizoenen gestopt op een moment dat iedereen dat jammer vond. Wij wilden wel eens iets anders doen.”

Het nieuwe programma 'De Mol' noemt Tom Lenaerts “een mengeling van 'Tien kleine negertjes' van Agatha Christie, een soap, een spelprogramma en een documentaire over intermenselijke relaties.”

“We reizen met tien onbekende Vlamingen, vijf mannen en vijf vrouwen die niet eerder op de televisie zijn geweest, zestien dagen door Frankrijk. Daarbij zitten een cafébaas uit Hamme, een personeelschef uit Antwerpen, een jonge zangeres die graag bekend wil worden uit Limburg, een reisleidster uit Brussel en een creatief therapeute uit West-Vlaanderen. Een van de tien speelt een dubbelrol. Om de twee dagen valt na een vragentest de deelnemer af die het verst van het profiel van 'De Mol' zit. Langzaam sluit het net zich rond de gezochte. Als kijker leef je mee en moet je ook de vraag zien te beantwoorden wie de dubbelrol speelt. Het is interessant te zien hoe de deelnemers reageren als mensen afvallen met wie ze hecht zijn opgetrokken. Je maakt mee hoe zo'n groep zich vormt en hoe die zich opnieuw moet vormen als mensen afvallen. Je kunt al snel zien wie de leiders en wie de volgers zijn. Het is heel raar als je ziet hoe mensen min of meer gedwongen gaan samenwerken en hoe allerlei menselijke factoren daarbij een rol gaan spelen. Mensen worden bijvoorbeeld jaloers op elkaar, hoewel ze zeggen dat ze vrienden zijn. Afvallers worden meteen afgevoerd.”

De Vlaamse televisie maakt veel programma's zelf en niet alleen omdat dit goedkoper is. Lenaerts: “Het is ook veel leuker met programma's te komen die je zelf hebt verzonnen.” De meeste van die programma's komen niet verder dan de twee Belgische publieke zenders. Voor de formule van 'Schalkse Ruiters' heeft een Nederlandse omroep interesse, maar over het algemeen is uitwisseling moeilijk. “Een programma moet je maken voor een specifieke groep. Dan vallen Nederlanders en Vlamingen niet te combineren. De onderlinge verschillen zijn te groot. Verwijzingen naar de Vlaamse actualiteit kennen ze niet in Nederland. Datzelfde geldt voor een succesvol Nederlands programma als dat van Paul de Leeuw. Dat is zo op Nederland gericht dat maar weinig Vlamingen er naar kijken.”

'Tien voor Taal' is Lenaerts' kennismaking met de Nederlandse manier van televisie maken. “Daar begon ik aan omdat ik voor mezelf wilde kijken of ik het er in zo'n uitzending goed van af zou brengen als presentator. Wat me opvalt in Nederland is dat iedereen ook geweldig enthousiast bezig is: van de kabelsleper tot de man die voor het licht zorgt. Er spreekt een grote betrokkenheid uit. Wat ik best prettig vind is dat je in Nederland als acteur geweldig in de watten wordt gelegd.”

Wat meteen opvalt als je rondloopt bij Woestijnvis is de spontaniteit van de televisiemakers. Lenaerts: “Ze zijn mogelijk iets minder presentator en iets meer mens. Ze hebben een laag Ron Brandsteder-gehalte. Ik denk dat een tv-programma pas goed werkt als mensen zich erin herkennen.”

Tom Lenaerts werkt sinds 1992 voor de Belgische televisie. “Ik ben er toevallig bij gekomen. Ik werkte bij een selectie- en recruteringsbureau en deed als hobby improvisatietheater.

Met een paar vrienden huurden wij dan een zaaltje af en vroegen de bezoekers wat ze wilden dat wij die avond zouden spelen. We waren al heel blij als onze moeders kwamen kijken en ze een aantal vrienden en vriendinnen meebrachten zodat er wat volk in de zaal zat. We hadden een rijke fantasie. Soms was het abominabel slecht, een andere keer ging het weer goed. Die voorstellingen konden over van alles en nog wat gaan. We hadden een koffer met attributen bij ons. Voor de rest niets. Op een dag zat Mark Uytterhoeven in de zaal. Hij had van onze activiteiten gehoord en wilde het wel eens zien. Na afloop vroeg hij of ik met hem wilde brainstormen over een nieuw programma. Ik had er nooit aan gedacht van mijn hobby nog eens mijn beroep te kunnen maken. Daarom voel ik mij de gelukkigste mens van de wereld. Ik heb daardoor nooit de indruk dat ik werk.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden