Wel pijn maar geen verklaring

Hoofdpijn. Buikpijn. Chronische vermoeidheid. Veel Nederlanders lijden aan Solk: somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten. Artsen en patiënten stellen vaak nog de verkeerde vraag: Is het lichamelijk of is het psychisch?

Na een drukke werkdag reist Kristel (35) met de auto naar huis. Als ze afremt voor een rood stoplicht, ziet ze in haar achteruitkijkspiegel een Renault aankomen met een verontrustende snelheid. Voor ze het weet, botst de wagen op haar bumper. Kristel stapt uit met bonzend hart, maar gelukkig valt de schade aan haar auto mee. Weer onderweg naar huis voelt ze zich wazig en haar nek is vreemd stijf. Een whiplash, constateert de huisarts die ze na thuiskomst raadpleegt.

Het is de eerste diagnose die deze management-assistente krijgt tijdens een medische zoektocht die bijna tien jaar zal duren. Want de pijn houdt aan, breidt zich uit naar haar rechterarm en is gedurende flinke periodes zo hevig dat ze niet kan werken. Een stoet medici buigt zich over haar klachten, waarop ze verschillende labels plakken: post-whiplash syndroom, nekhernia, later ook depressie. Kristel volgt allerlei behandelingen, van fysiotherapie tot een mindfulness-training, maar niks helpt echt. Ook de oorzaak van haar klachten blijft een mysterie, reden waarom Kristel uiteindelijk Solk-patiënt wordt genoemd. Solk staat voor somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten.

Kristels moeizame ziektegeschiedenis wordt beschreven in 'Alle therapeuten gehad?', een pas verschenen boekje van Michiel van Geloven. Het laat zien hoe artsen nog steeds kunnen worstelen en miskleunen met een patiënte zoals Kristel (die in het echt anders heet en volgens de auteur uitgebreid inzicht gaf in haar medische dossiers). Het boekje illustreert ook hoeveel verschillende visies er zijn op deze onbegrepen klachten en hoe die visies de diagnoses, therapieën en behandeltrajecten kleuren (zie inzet).

Een rode draad in Kristels zoektocht én die van vele andere Solk-patiënten is de vraag: 'Is het nou lichamelijk of is het psychisch?' Patiënten stellen zelf die vraag, artsen en therapeuten doen het ook, weet Judith Rosmalen, hoogleraar psychosomatiek en Solk-specialist aan het Universitair Medisch Centrum in Groningen. Zij begon haar oratie vorig jaar met: 'Zit het nu tussen de oren of is hij echt ziek?'

Het is de verkeerde vraag, concludeert ze vervolgens: alle klachten hebben een psychische én lichamelijke component. "Als twee mensen buikpijn hebben, en bij de één zit darmkanker in de familie, dan zal die zich meer zorgen maken en daardoor ook meer last hebben." Het heeft haar altijd verbaasd dat niemand het gek vindt dat boosheid (psychisch) gepaard gaat met gebalde vuisten of een vertrokken gezicht (fysiek), maar dat er bij medische klachten wél zo'n scherpe scheidslijn wordt getrokken.

Er zijn heel veel Solk-patiënten in Nederland: 30 tot 50 procent van alle lichamelijke klachten waarmee patiënten zich bij de huisarts melden, blijft medisch-technisch onverklaard. De meeste gaan vanzelf weer over, maar een kwart van de patiënten ontwikkelt chronische klachten. Op de poli algemene interne geneeskunde van het UMCG kan bij twee op de drie patiënten geen diagnose worden gesteld. "Het is de grootste patiëntengroep die we hebben."

Nieuwe diagnose

Deze grote, heterogene groep trekt langs medische specialisten en psychologen die - afhankelijk van hun eigen opleiding - kijken naar het lichaam of de geest. Maar het onderscheid tussen psychische en fysieke gezondheid is volgens Rosmalen niet langer houdbaar. Dat is bijvoorbeeld te zien in de DSM-5, het handboek waarop psychiaters hun diagnoses baseren. Vroeger kon op patiënten met veel Solk-klachten het stempel 'psychiatrische stoornis' worden geplakt, ook als ze géén psychische klachten hadden. De DSM-5 biedt een nieuwe diagnose: de somatische symptoom stoornis. Die is voor mensen die lichamelijke klachten hebben (onbegrepen én begrepen!) en daarover veel piekeren of heel angstig zijn. "Zij zijn het meest gebaat bij zorg met aandacht voor lichaam en geest", aldus Rosmalen.

Zij is als projectleider ook verbonden aan 'Grip op klachten', een programma dat artsen ondersteunt en Solk-patiënten behandelingen biedt. "Wij kijken naar het hele individu, we volgen hem via dagboeken, maken een persoonlijk profiel en stemmen daar de therapie op af." Zo hopen zij en haar team de medische queeste van patiënten als Kristel te bekorten.

Wat kunnen de oorzaken zijn van Solk:

Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten? Daarop zijn verschillende visies.

Visie 1: 'Ze zijn helemaal niet ziek'. Er zijn nog altijd mensen die de lijdensdruk van Solk-patiënten ontkennen, waaronder medici als R.U. Melchers, bedrijfsarts te Houten. Die schreef onlangs op de website van vakblad Medisch Contact: 'Solk is geen ziekte maar een lifestyle.' Bij hem zijn deze mensen met hun vage klachten en 'gelamenteer' aan het verkeerde adres; hij adviseert de werkgever om niet uit te betalen. 'In mijn ervaring is SOLK dan rap over.'

Visie 2: 'Het is allemaal psychisch.' Dat heet 'somatisatie': de hoofd- of rugpijn is de lichamelijke uiting van een psychisch probleem. Therapeuten met deze visie gaan bijvoorbeeld op zoek naar onderliggende trauma's of psychische conflicten.

Visie 3: 'De onverklaarde klachten zijn het gevolg van onverwerkte emoties'. Grondlegger voor deze visie (die overeenkomsten vertoont met visie 2) is oud-neuroloog Marten Klaver, adviseur van het Netwerk Psychosomatiek Twente. Hij zegt dat veel klachten voortkomen uit een storing in het limbisch systeem, waar psyche en lichaam samenkomen.

Visie 4: 'Het is wél lichamelijk en als er maar lang genoeg gezocht wordt, zal de fysieke oorzaak wel gevonden worden'. "Onbegrepen klachten zijn gemiste diagnoses", zo vat hoogleraar Judith Rosmalen deze visie samen. Daarvoor zijn overigens weinig aanwijzingen: uit onderzoek blijkt dat er maar een kleine groep Solk-patiënten is bij wie later alsnog een fysieke oorzaak wordt gevonden, die eerder over het hoofd werd gezien. Maar het blijft natuurlijk wel mogelijk dat er lichamelijke oorzaken zijn die we nog niet kunnen meten, benadrukt Rosmalen.

Visie 5: 'We kennen de oorzaak niet, maar kunnen wel de gevolgen bestrijden': deze therapeuten werken met het zogeheten 'gevolgenmodel' en bieden hun cliënten onder meer cognitieve gedragstherapie aan. Die is bewezen effectief, al helpt deze behandeling zeker niet alle Solk-patiënten van hun klachten af.

Meer over Solk

Solk is een containerbegrip voor uiteenlopende klachten, die langer dan enkele weken duren en die, na grondig medisch onderzoek, niet door een somatische aandoening kunnen worden verklaard. Het gaat onder meer om chronische vermoeidheid, chronische hoofdpijn, buikpijn, nekpijn, spierpijn, duizeligheid. Voor enkele klachten die vaker samen voorkomen zijn ook aparte namen bedacht, zoals het chronische vermoeidheids syndroom (CVS), het prikkelbare darmsyndroom (PDS) en fibromyalgie (pijn in bindweefsel en spieren).

Overigens is Judith Rosmalen - 'Solk-hoogleraar' aan het UMCG - geen fan van de term. "Het is een heel heterogene groep, het zijn de kliekjes die overblijven nadat we onze diagnostische mogelijkheden hebben uitgeput. Solk is in feite: Wat we niet snappen. Maar de patiënten hebben absoluut niet allemaal hetzelfde."

Meer over Solk: www.solknet.com;

www.gripopklachten.nl; www.solk.nl; www.nolk.info.

Boek: Michiel van Geloven, 'Alle therapeuten gehad? SWP Uitgeverij, 2015.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden