Weke neder-zen behoeft tucht

Zen mag zich in flinke populariteit verheugen, niet alleen in new-agecentra, maar ook in kloosters. De van oorsprong boeddhistische meditatietechniek wordt in het Westen verziekt door inspraak en dialoog, zegt een zenmeester over zijn collega's. Zijn ze tevreden met zenkoekjes en pasteitjes?

Leerlingen krijgen de leraren die ze verdienen', stelt zenmeester Ama Samy streng. Samy is de leraar van de theologe Christa Anbeek, en hij schrijft het voorwoord van haar pasverschenen boek over de toestand van zen in Nederland. En die toestand is niet best, vindt Ama Samy. ,,Een groot probleem ligt bij de leraren in Nederland en België: de meeste zijn niet goed genoeg.''

De leerlingen die hen verdienen 'hebben sowieso problemen met autoriteit en gehoorzaamheid', bitst de grote meester verder.

,,Dat heeft er zelfs toe geleid dat er een 'zenbeweging' is, waar gelijkheid en wederzijdse bevraging de plek van de leraar hebben ingenomen. Deze gemeenschap kan niet zonder een verlichte meester.''

Een prikkelender voorwoord bij een boek waarin vijftien Nederlandse zenmeesters worden geïnterviewd is nauwelijks denkbaar. Hoe zal het weerwoord luiden?

Maar Samy is nog niet klaar. Hij snijdt nog een heikel punt aan: de waarde van de hedendaagse in Nederland steeds gangbaarder 'consumptieve spiritualiteit'. ,,De meeste mensen die op zen afkomen zijn op zoek naar rust, ontspanning, spirituele ervaringen of zelfbevestiging. Ze geven zichzelf niet aan de weg en het proces van zen, maar gebruiken zen voor hun eigen behoeften. Veel van hen zijn individualistisch en houden te veel vast aan hun autonomie en onafhankelijkheid en aan hun eigen ideeën over wat zen is.'' Polemisch vraagt Samy zich af of de Nederlandse zenbeoefenaars 'tevreden zullen zijn met wat zenkoekjes en pasteitjes?'

Na deze verbale afstraffing van deze meester uit India is het woord aan leerling Anbeek en de door haar geselecteerde topvijftien van Nederlandse zenleraren. Anbeek zet in met een algemeen sociologisch betoog over de behoefte aan religie. Religie geeft een doel aan het leven, waarden, 'de illusie van controle', en zelfwaarde. Ontwikkelingen in onze samenleving zoals individualisering wekken een groeiend religieus verlangen, een verlangen dat ook met zen kan worden bevredigd, denkt Anbeek. Je ziet de meester zijn tenen al krommen.

Dan komen de vijftien meesters aan de beurt om 'de zegeningen van zen' op te sommen. Ze noemen: verbeterde concentratie, beter slapen, ontspanning, gezondheid, betere balans tussen werk en privé-leven, flexibiliteit, innerlijke vrede, meer geluk en minder onvrede. En nog wat van zulke zenkoekjes en pasteitjes.

De meesten hebben ook 'diepere motivaties' zoals het stellen van 'vragen naar het leven zelf toe', 'verlangen naar meer', 'het zoeken naar waarheid', en 'het vinden van de kern van het leven'.

Maar meester Samy benadrukt juist de doel- en belangeloze beoefening van zen. Belangeloosheid lijkt voor veel Nederlanders echter een ondroombare luxe te zijn. Ze kwamen bij zen terecht in een poging aan diepe psychische en existentiële crises te ontsnappen. Een van hen: ,,Ik was ook in therapie voor ernstige eetproblemen, was echt op zoek naar bevrijding van lijden, want in die tijd was mijn leven niet gemakkelijk.'' Een ander vult aan: ,,Er zijn weinig mensen die zonder zo'n pijnprikkel zich met zen gaan bezighouden.''

Sommige leerlingen hebben de neiging hun motivaties te verhullen, merkt een van de leraren op. ,,Soms hoor je van mensen dat ze rust zoeken. Maar wat mensen in eerste instantie zeggen, hoeft niet de echte motivatie te zijn. Mensen schamen zich bijvoorbeeld om te zeggen: 'Ik ben bang om dood te gaan'. Daar kom je niet mee binnen.'' Onder concrete motieven kunnen dus fundamentelere motivaties liggen.

Maar verlichtingservaringen laten zich niet afdwingen, ze zijn het resultaat van overgave, kun je de grote zenmeesters horen zeggen. ,,Doordat je jezelf loslaat zie je de werkelijkheid zoals die echt is,'' stelt Anbeek. Dit kan gepaard gaan met het mededogen wekkende inzicht dat alles met alles verbonden is.

In dit licht lijkt het banaal om zen te doen omdat je een 'piek-, eenheids- en verlichtingservaring' wilt opdoen. Bovendien lijkt het onmogelijk. Want de enige manier om zo'n ervaring te vinden is paradoxaal door het zoeken op te geven, wordt traditioneel benadrukt. Het doel van zen is het loslaten van doelen, is een veel gehoorde regel.

Wat vinden de Nederlandse leraren hiervan? ,,Je mag geen doel hebben, en daarmee schep je weer een doel'', zegt er een. Een ander zegt eerlijk: ,,Iedereen heeft zijn eigen motivatie en doel. Maar niet veel durven dat te zeggen, want zen heeft nu eenmaal geen doel. Maar stiekem heeft iedereen zijn eigen doel.''

Is belangeloosheid misschien een niet-bestaand romantisch ideaal? Is het een kwestie van geestelijke volwassenheid je eigen motieven te kennen en ze op waarde te schatten? Hebben de Samy's van de zen misschien een flinke klont boter op hun hoofd? Het zijn geen vragen die Anbeek stelt. Dat is jammer, want de geloofwaardigheid van de stroming die belangeloze zenbeoefening propageert staat op het spel. De grote zenleraren waarop Samy zich oriënteert waren tot over hun oren betrokken in de sociale ontwikkelingen van hun tijd, eerste helft twintigste eeuw in Japan. En zoiets is ondenkbaar op een doel- en belangeloze manier. Verschillende grootmeesters hebben zich ontpopt tot gedreven ophitsers van het Japanse leger, dat toen de ene na de andere oorlog uitvocht. Van deze zenmeesters moest het leger zich vol overgave op de vijand storten en die ten koste van alles uitmoorden. Zelfmoordacties juichten zij hartstochtelijk toe.

Overgave kan verachtelijk zijn, dat kan de zenhistorie ruim illustreren - een geschiedenis die Anbeek wel behandelt, maar waaruit ze de kwalijke rol van zen in Japan heeft weggelaten. Alleen wil Anbeek kwijt dat zen in Japan na de Tweede Wereldoorlog niet populair meer is geworden.

In het Westen des te meer. Achtergronden over de rol van zen in de Japanse geschiedenis ontbraken hier tot voor kort. Anbeeks boek toont hoe zen zich hier op een eigen, pragmatische manier ontwikkelt. Een discussie met haar leermeester over de noodzaak dan wel de onmogelijkheid van belangeloosheid gaat zij echter uit de weg. Al doen de meesten ook moeite waarde van belangeloosheid te zien, toch zijn ze ver weg van de traditionele zenbeoefening. Velen zeggen alleen nog met grote weerzin een symbolische buiging te kunnen maken zoals de zentraditie dat voorschrijft, vertellen ze aan Anbeek. Ook het traditionele ethische stelsel dat 'verkeerde seksualiteit' verbiedt, is aan Nederlandse zenners niet besteed. ,,Zen is niet heilig,'' zegt een vrouwelijke zenleraar. ,,In zen mag je schreeuwen, en mag je tv kijken.'' Als je daar ook nog een beleving van eenheid of verlichting bij zou kunnen krijgen, is dat mooi meegenomen.

Christa Anbeek: Zin in zen. De aantrekkingskracht van zen in Nederland en België. Asoka, Rotterdam 2003, 217 blz. ISBN 905670901, euro16,45.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden