Weimars gezichten

Tijdens de Weimarrepubliek (1918-1933) circuleerden in Duitsland prenten met karikaturen en typeringen van alle lagen van de bevolking. Die vele gezichten zijn nu te zien in een tentoonstelling in Zwolle.

Een wit papier met een aantal zwarte lijnen, krom en recht: een tekening. Kinderen spelen een kringspel op het strand. Dik en dun, groot en klein rennen door elkaar, op blote voeten, opgewonden kinderstemmen klateren van het papier. Denk de ouderwetse badpakken even weg, en de tekening kan gisteren in Zandvoort zijn gemaakt.

Maar het is aan de Wannsee, in Berlijn, in 1925. Heinrich Zille maakte illustraties voor een boek met kinderversjes, en die zijn nu te zien in de tentoonstelling 'Dans op de vulkaan', in museum De Fundatie in Zwolle. In samenwerking met de Berlijnse Akademie der Künste toont het heropende museum over twee verdiepingen kunst die gemaakt werd tijdens de Weimarrepubliek, de periode tussen 1918 en 1933.

De tekeningen, prenten, fotomontages en een paar schilderijen ontstonden in een roerige tijd. Aan de ene kant was er de zorgeloosheid van de spelende kinderen, experimenten met fotografische collages (Hannah Höch, John Heartfield) en het bruisende Berlijnse stadsleven (Lovis Corinth, Paul Citroen), daarnaast de armoede (Käthe Kollwitz), de wonden van de Eerste Wereldoorlog en het opkomend nationaal-socialisme (Georg Grosz, Richard Ziegler).

Dat zijn nogal wat kunstenaars en thema's naast, en vooral door elkaar, die allemaal op hun eigen manier in die vijftien jaar in Duitsland werkten en speelden. En dan blijft er nog veel onbenoemd - het Bauhaus bijvoorbeeld, onlosmakelijk met de Weimarrepubliek verbonden en van grote invloed op kunst en vormgeving in die tijd, wordt slechts terloops toegelicht.

Maar er zijn overeenkomsten. De beelden in de tentoonstelling zijn, op een paar kunstenaarsportretten na, geen portretten, maar typeringen. Zo zie je bij de 'Naaister', een fotocollage van Alice Lex-Nerlinger, uit 1928, een vrouw achter een naaimachine, gecombineerd met een grote portretfoto van dezelfde vrouw. Käthe Kollwitz vat de ellende van de arbeidersklasse ook in algemene zin, Otto Nagel schildert een 'Concierge', Fritz M. Jansen typeert het 'Grossbürgertum' in een houtsnede, Hans Baluschek maakte litho's van 'Asociale vrouwen'. Je belandt in een wereld waarin de mens niet als persoonlijkheid wordt verbeeld, maar als een type, een klasse, onderdeel van een systeem. Daarbij zijn de meeste werken uit de tentoonstelling in serie geproduceerd: de prenten werden in relatief hoge oplage gedrukt, en samen verkocht. De types die in de prenten voorkomen, zijn dus ook echt in de massa opgegaan. Soms op grote schaal: de satirische kleurenlitho's van Georg Grosz' serie Ecce Homo zijn in Zwolle te zien als offset-print. Dat klinkt chic, maar het komt neer op een mechanische reproductie van een handgemaakte prent, dezelfde druktechniek waarmee deze krant tekst en de foto's print.

Die 'massaproductie' is tegelijk een zwakte en de grootste kracht van de tentoonstelling. De meeste typeringen, van alle hoeken van de Duitse maatschappij in de jaren twintig, zijn namelijk niet erg origineel, maar samen wel verrassend actueel. Ze tonen een samenleving met subculturen, randfiguren, vertwijfeling, en radicale politici met vreemde neuzen, kinnen en haardracht. De druktechnieken die juist in de jaren twintig waren gemechaniseerd en geperfectioneerd, zijn inmiddels overgenomen door smartphones, photoshop en internet. Maar de manier waarop mensen zich op straat langs elkaar bewegen, hun karaktertrekken en systemen blijven onveranderd. Zelden komt dat zo scherp naar voren als in de lijnen van de prenten van de Weimarrepubliek.

HHHHH

Dans op de vulkaan. Kunst en leven in de Weimarrepubliek, t/m 15 september, Museum De Fundatie, Zwolle.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden