Wegwijs tussen de schappen

Waarom is het aanbod in de supermarkt niet vanzelfsprekend duurzaam en gezond? Omdat de consument gemak wil en de producent winst, denken Willem Treep en Charlotte Linnebank. Allebei willen ze het tij keren.

Het begon met verwondering, zegt Willem Treep. Zo'n moment dat je ineens stilstaat bij wat je eerder nog niet zo opviel. Bij het boodschappen doen gingen hem de ogen open. Hoe kon het toch, vroeg Treep zich af, dat in de schappen van de supermarkt zo weinig groente en fruit lag van de producent om de hoek?

Aan de beschikbaarheid kon het toch niet liggen: boeren en tuinders genoeg in Nederland. Maar in de dichtstbijzijnde winkel liggen producten uit verre landen, van anonieme makers. Is dat wat we willen? En hoe is dat zo gekomen? En kan het niet anders? Op die laatste vraag is het antwoord volgens Treep: ja, dat kan zeker anders. Daarom richtte hij met compagnon Drees Peter van den Bosch in 2009 Willem&Drees op. Ze brengen lokale producten in de supermarkt. 'Iedere dag genieten van eten uit je eigen buurt', zeggen ze zelf. 'Lekker, verrassend en makkelijk te krijgen. Eten gemaakt door mensen die je de hand kan schudden.' Op die manier, zegt Treep, helpen ze consumenten te kiezen voor duurzame producten.

Nieuw hulpmiddel

In dat streven staat Willem&Drees niet alleen: op allerlei manieren wordt de klant van de supermarkt gewezen op het verantwoorde, duurzame of gezonde karakter van producten. Stickers en sterren, vinkjes en keurmerken moeten dat symboliseren: beter leven, biologisch, Eko, Puur & Eerlijk, Max Havelaar, Utz, MSC - de lijst is schier eindeloos. Zie tijdens het boodschappen doen in dat woud van keurmerken door de bomen het bos nog maar eens.

Sinds twee jaar is er een nieuw hulpmiddel, genaamd Question Mark. Het is een website en een app voor de smartphone waarmee van duizenden producten uit de supermarkt informatie is op te vragen. Te zien is wat het maken van deze producten betekent voor het milieu, mensenrechten, dierenwelzijn en (sinds kort ook) gezondheid. Die informatie is verzameld uit wetenschappelijke onderzoeken, afkomstig van de fabrikanten zelf, of gebaseerd op een keurmerk op het product.

Wie tijdens het boodschappen doen bewuste keuzes wil maken, kan vooraf zijn lijstje invoeren op de site van Question Mark of in de winkel met de smartphone de streepjescode op de verpakking scannen. Een voorbeeld: elstar-appels, in vrijwel iedere supermarkt te koop. Die krijgen van Question Mark rapportcijfer 9 voor 'milieu' en een 7 voor 'mensenrechten'. 'Bij het telen van appels worden veel pesticiden gebruikt, in Nederland zo'n 60 kilo per hectare', valt in een toelichting te lezen. 'Verschillen in score op het thema milieu worden vooral veroorzaakt door de transportwijze. Dit is afhankelijk van het land van herkomst. Vanzelfsprekend scoort de Nederlandse appel het laagst op milieu-impact van transport.'

De lagere score voor mensenrechten heeft, zo blijkt, te maken maar met appelteelt in het algemeen. 'De appels die we in Nederland eten komen van over de hele wereld. Overal gelden andere arbeidsomstandigheden. Hoewel in de Zuid-Europese fruitteelt de arbeidsomstandigheden lang niet altijd optimaal zijn, is het risico op een slechte behandeling van arbeiders in Afrika en Zuid-Amerika het grootst.'

"Wij willen consumenten beter informeren over de herkomst van ons eten en we willen bedrijven motiveren om verbeteringen door te voeren", zegt directeur Charlotte Linnebank van de stichting achter Question Mark. "Je zou denken dat bedrijven best weten hoe hun product gemaakt wordt, maar dat is lang niet altijd het geval. Van misstanden in hun productieketen, bijvoorbeeld bij de winning van grondstoffen, hebben ze vaak weinig kennis."

En door de consumenten te informeren, zegt Linnebank, wil de stichting ze ook mobiliseren. "We willen de vraag naar duurzame producten vergroten."

IJs en kunstmest

Dat is precies wat Linnebank en Treep met elkaar verbindt: beiden ervaren de noodzaak iets te veranderen. Te veel van wat we in de winkel kopen aan eten en drinken, vinden ze, is onder ongunstige omstandigheden gemaakt en daarbij niet erg gezond. Hoe is dat zo gekomen? Waarom zijn onze boodschappen niet vanzelfsprekend deugdelijk?

"De levensmiddelensector is puur op winst georiënteerd", zegt Treep. "Grote bedrijven zoeken winst omdat hun aandeelhouders rendementen verlangen, en ze concurreren daarom op prijs. Dan moet je wel concessies doen aan de kwaliteit. Ik heb bij Unilever gewerkt, dat de Magnum-ijsjes maakt. Vroeger werd gezegd dat het eten van zo'n ijsje gelijkstond aan het eten van een pakje boter. Ik kan je vertellen: dat is allang niet meer zo, want zoveel boter zit helemaal niet meer in die ijsjes. Dan is de volgende vraag: wat zit er wel in? Het antwoord: een ongezonder substituut waardoor Unilever meer winst op de ijsjes maakt."

Wie 'Magnum' intikt op de site van Question Mark, ziet rapportcijfer 5. En achter het kopje 'gezond' staat in rood 'Nee'. Op het onderdeel milieu scoort de amandelnootjesvariant van het ijsje zelfs een 1. Uit de toelichting: 'Een amandelboom heeft veel ruimte nodig, waardoor amandelen een groot beslag leggen op landbouwgrond.' En: 'Bij de teelt van amandelen gebruiken boeren kunstmest en water voor irrigatie. Dat laatste leidt lokaal soms tot watertekorten. De kunstmest draagt bij aan klimaatverandering: bij de productie, het transport en het gebruik komen broeikasgassen (CO2 en lachgas) vrij. Kunstmest tast de vruchtbaarheid van de bodem aan en kan het grondwater vervuilen.'

"Consumenten willen gemakkelijk en goedkoop eten", zegt Linnebank. "Dat kun je ze moeilijk kwalijk nemen. Ik geef niet mijn moeder de schuld omdat zij blikken soep koopt, maar zelf hoef ik die blikken niet."

Treep: "Je moet nu eenmaal eten, en je hebt een bepaald budget. Dan kies je in de supermarkt voor gemak."

Met Willem&Drees wil Treep de keuzemogelijkheid vergroten. "Bij ons weet je wat je koopt: het komt van lokale boeren. Goed, als je bij de discounter een pak melk koopt, staat daar ook een verhaaltje op over een bepaalde boer en zijn koeien. Maar je weet niet of de melk in het pak echt van hem komt. Bij ons wel. Hoe? Tja, wij vragen mensen ervoor te kiezen om ons te vertrouwen. Dat is geen moeilijke keuze. Wij zijn volstrekt transparant, dat drukt de naam van ons bedrijf al uit."

Ideaal

Moeten we dan uitsluitend nog lokale producten eten? Met elstar-appels zal dat nog lukken, maar koffie en sinaasappelen dan?

Treep: "Ook van geïmporteerde producten zoals sinaasappelen en koffie zijn er duurzame varianten. Er is een wetenschappelijke theorie over de vraag hoe wij ons het best kunnen voeden. De gedachte is: begin met producten in je menu op te nemen die je dicht bij huis kunt verbouwen. Pas als iets niet lokaal te produceren valt, haal je het van verder. Dat zorgt voor meer biodiversiteit en minder monocultuur, het is goed voor de lokale economie en mogelijk nog gezonder ook. Zeker, dat is een hoog ideaal, maar het is wel een antwoord op het huidige voedselvraagstuk."

"Wij willen de race to the bottom veranderen in een race to the top", zegt Linnebank. "We willen bereiken dat bedrijven hun producten steeds duurzamer maken. Die missie is nooit klaar."

Bezoek gratis het Duurzame100-debat

Willem Treep is komende donderdag een van deelnemers aan het vierde Duurzame100-debat van Trouw en Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. Thema van de avond is 'De keurmerkjungle': Dierenorganisaties nagelen supermarkten aan de schandpaal die vlees en ander voedsel verkopen zonder het door hen gewenste keurmerk. De supermarkten schermen op hun beurt met eigen keurmerken die nog beter zouden garanderen dat er duurzaam eten in de schappen ligt. Ondertussen ziet de consument in het woud van keurmerken door de bomen het bos niet meer. Zijn we doorgeslagen in keurmerkenfetisjisme? En wat garandeert zo'n keurmerk eigenlijk? Kun je niet beter de keurmerken vergeten en gewoon kopen wat de boer om de hoek produceert?

Naast Treep nemen ook Hanneke van Ormondt en Han de Groot deel aan het debat. Van Ormondt is campagneleider en persvoorlichter bij Wakker Dier, de stichting die ijvert voor diervriendelijk vlees in de supermarkt. Han de Groot is algemeen directeur Utz Certified, het grootste programma en keurmerk voor duurzaam geproduceerde koffie en cacao wereldwijd.

Donderdag 19 mei. Pakhuis de Zwijger, Piet Heinkade 179 Amsterdam. Aanvang 20.00 uur, toegang gratis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden