Wegwerp is niet om weg te werpen

In het nieuwe 'onafhankelijke' Kennisinstituut dat zich buigt over de inzameling van wegwerpverpakkingen, bepaalt de industrie het beleid. De overheid heeft het opgegeven.

Het is een curieuze bijeenkomst, vorig jaar maart in Den Haag, nota bene in de Vrom-pub. De naam van dit etablissement verwijst nog naar de tijd waarin er een heus ministerie van volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en milieubeheer was, met een gevreesd ambtenarenapparaat dat ook bij de beleidsvoornemens op andere departementen nauwgezet controleerde of deze niet in strijd waren met milieudoelstellingen. In 2010 is dit ministerie door het kabinet Rutte I in stukken geknipt en werd het aantal rijksambtenaren dat zich nog met afval bezighoudt, gedecimeerd.

De Vrom-pub aan de Haagse Rijnstraat is eigenlijk het enige overgebleven symbool uit die tijd. Tientallen milieu-ambtenaren hebben hier de afgelopen jaren hun afscheid gevierd. Ze moeten met vervroegd pensioen, zien zich genoodzaakt een andere werkgever te zoeken of beginnen zelf maar een adviesbureautje.

Op 20 maart vorig jaar is er weer zo'n afscheid, maar wel een a-typisch afscheid. Er wordt gedronken op Hester Klein Lankhorst die tot dat moment als 'hoofd Afvalbeheer en duurzame productketens' bij het ministerie van infrastructuur en milieu de rechterhand is van toenmalig staatssecretaris Joop Atsma. Zij is het ook die het statiegelddossier op plastic flessen heeft begeleid én de oprichting van een onafhankelijk Kennisinstituut Duurzaam Verpakken, dat compleet door de industrie wordt gefinancierd. Niet langer de rijksoverheid, maar dit centrum zal in het vervolg het nieuwe verpakkingsbeleid voorbereiden.

Topambtenaar Klein Lankhorst stapt in tegenstelling tot vele collega's in 2012 vrijwillig op om, zo zou een jaar later blijken, het nieuwe Kennisinstituut als directeur te leiden. Overigens samen met Karen van de Stadt die als verpakkingsdeskundige wordt geïntroduceerd. In werkelijkheid is zij van Nedvang afkomstig: de lobby-organisatie van de verpakkingsindustrie en de felle tegenstander van statiegeld.

Nu is het niet zozeer deze overstap van Klein Lankhorst die in het 'oude Vrom-wereldje' opzien baart. Dat is vooral de gast die haar bij het afscheid mag toespreken. Niet een collega met wat anekdotes of een hoogleraar met een visionair betoog, maar nota bene Robert Seegers staat die dag op het podium, de directeur communicatie van Coca Cola Benelux. Hoewel zijn bedrijf samen met de andere bij Nedvang aangesloten firma's jarenlang de hergebruik-afspraken met de overheid ongestraft aan de laars lapte, mag hij bij het afscheid van de topambtenaar een toespraak houden met de titel 'Coca Cola kiest the right thing'.

Industrie als sponsor
Dat de industrie, ambtenarij en politiek dicht tegen elkaar aanzitten, is een proces dat al langer gaande is. Maar dat de kennis bij de overheid wordt afgebouwd, en dat de verpakkingsindustrie leidend wordt in onderzoek en beleidsontwikkeling, is nieuw. Het Gemeentelijk afvalcongres van de VNG bijvoorbeeld vorige maand in Amersfoort, waar ambtenaren zich kunnen bijscholen in onder meer de controle van bedrijven, is voor een groot deel door diezelfde industrie gesponsord en ingevuld. En hoe serieus is de politiek nog te nemen als een toenmalig staatssecretaris van Milieu (Van Geel) vijf jaar later als voorzitter van de Nederlandse vereniging Frisdranken, Waters, Sappen (FWS) juist lobbyt voor water uit plastic weggooiflesjes?

Nog niet zo heel lang geleden waren het gebruik van verpakkingen als plastic flessen en de controle op hergebruik, twee volstrekt gescheiden werelden. Er is een wetgevend kader dat regels oplegt aan de industrie, en er is overheidstoezicht op naleving van die regels. Nederland is voor en na de Tweede Wereldoorlog een land van statiegeld, en dat systeem werkt prima met een grote bevolkingsdichtheid in combinatie met beperkte transportafstanden. Producenten en leveranciers krijgen zo meer dan 95 procent van hun verpakkingen terug als grondstof.

Milieuministers als Ed Nijpels (VVD, 1986-1989) en Hans Alders (PvdA 1989-1994) gaan in hun milieubeleidsplannen dan ook juist uit van uitbreiding van het statiegeldsysteem. Daar komt halverwege de jaren negentig echter de klad in. De frisdrankfabrikanten brengen dan voor het eerst kleine kunststof flesjes op de markt, en omdat zij afspreken dat deze niet meer dan twee procent van de totale markt zullen uitmaken, komt er voor dit segment géén statiegeld. Nota bene: In 2013 worden er inmiddels méér kleine dan grote flesjes verkocht.

Het is milieuminister Jan Pronk (PvdA, 1998-2002) die plotseling met het onderwerp zwerfafval wordt geconfronteerd. In bermen en sloten wemelt het van de lege flesjes. Hij dreigt de industrie daarom met statiegeld op die kleine flesjes en blikjes, als niet tachtig procent van dat afval wordt ingezameld en hergebruikt.

Dat lijkt een harde afspraak, maar niets is minder waar.

De volgende bewindspersoon op dit dossier zal geen minister zijn; de post wordt gedegradeerd tot een staatssecretariaat. Pieter van Geel (CDA, 2002-2007) geeft leiding aan een departement dat dan al steeds minder milieuambtenaren telt. Bij de industrie vindt een omgekeerde beweging plaats. Een sterk front van marketing gedreven specialisten voert in het vervolg de onderhandelingen met het verzwakte ambtenarenkorps. Inmiddels is wel in een zogenaamd Verpakkingenbesluit - dat geldt als wet - opgenomen dat 95 procent van de grote drankverpakkingen en 55 procent van de kleine flesjes moet worden ingezameld. Maar de industrie haalt die cijfers bij lange na niet.

In een interne notitie van 29 augustus 2006 concludeert Van Geel al dat 'de tegenprestatie ten aanzien van de inzameling van kleine flesjes door het bedrijfsleven niet wordt geleverd'. Maar maatregelen blijven uit. Het dreigement van Pronk met de invoering van statiegeld, blijkt onder Van Geel volstrekt loos. Hoewel de Inspectie jaar op jaar concludeert dat de hergebruikcijfers van de industrie niet deugen, ook afgelopen jaar nog, gooit de tot milieuminister gepromoveerde Jacqueline Cramer (PvdA 2007- 2010) definitief de handdoek in de ring. Ze treedt niet op tegen wetsovertredende bedrijven, maar gaat met hen onderhandelen over nieuwe normen. Een fervente verkeersovertreder zou wensen dat er met zijn gedrag óók zo wordt omgegaan.

Naïef geloof
De kentering in of misschien wel de afwezigheid van beleid is onder Van Geel al zichtbaar, maar wordt onder Cramer werkelijkheid. Het afgeslankte ambtenarenkorps kan geen vuist meer maken, en in combinatie met de elkaar snel opvolgende politici is er bij de overheid geen geheugen meer. In grote naïviteit worden zaken gedaan, in de hoop dat het volgend jaar beter zal gaan.

Hoewel staatssecretaris Atsma in 2012 niet over betrouwbare cijfers beschikt dat de verpakkingsindustrie haar leven betert, zegt hij in de Tweede Kamer dat hij wel het 'geloof' heeft dat de verplichtingen zijn nagekomen. Op basis van een onderzoek naar hergebruik dat door de industrie is betaald, ziet hij definitief af van invoering van statiegeld op kleine flesjes, en wil hij in 2015 het statiegeld op grote flessen 'vrijwillig' maken. Met andere woorden: de branche mag het zelf bepalen en het statiegeld ook afschaffen.

In het nieuwe kabinet Rutte II heeft de PvdA inmiddels haar verzet tegen de afschaffing van statiegeld voorlopig gestaakt. Het wachten is nu op concrete resultaten, met weer een aantal 'prestatiegaranties' die voor dit jaar zijn afgesproken. Als die worden gehaald, resten er voor plastic flessen alleen wat afgezwakte doelen zonder consequenties. Het jaarlijks hergebruik van kunststof verpakkingsmateriaal moet over vijf jaar zijn toegenomen van 42 naar 52 procent, maar in ieder geval over tien jaar...

Duitsland
Terwijl in Duitsland een compleet statiegeldsysteem in werking is voor grote en kleine flessen én blikjes, heeft de Nederlandse rijksoverheid de problematiek voor een groot deel op het bord gelegd van de gemeenten. In het vervolg mogen de wethouders van Zoetermeer en Purmerend over de inzameling onderhandelen met de verpakkingsindustrie. Ga d'r maar aan staan.

Als het goed is, moeten die gemeenten zich gesteund voelen door het nieuwe Kenniscentrum Duurzaam Verpakken van Hester Klein Lankhorst, dat 'deskundig' en vooral ook 'onafhankelijk' moet zijn. Naast de dagelijkse leiding is er een bestuur waarin twee wethouders zitten, twee rijksambtenaren en twee vertegenwoordigers van de industrie. Het geheel heeft een onafhankelijke voorzitter: Hans van der Vlist, de voormalig secretaris-generaal van Vrom. Maar hij is wél een van de grondleggers van het huidige verpakkingsbeleid. Het Kenniscentrum wordt in z'n geheel gefinancierd door de branche: die stopt er jaarlijks twee miljoen euro in.

Een van de eerste onderwerpen die het nieuwe Kenniscentrum wil onderzoeken, is de inzameling van drankenkartons, waarin de melk en de sinaasappelsap zit. Een kleine veertig gemeenten doen mee aan een pilot. En wie doet het onderzoek? Dat wordt uitgevoerd door dr. Ulphard Thoden van Velzen, van TI Food and Nutrition, een door de verpakkingsbranche gesponsorde poot van Wageningen Universiteit.

Thoden van Velzen is ook de auteur van de kostenstudie die vorig jaar is gepubliceerd over het statiegeldsysteem. Deskundigen veegden de vloer aan met deze studie en de vergelijking met de inzameling via de oranje bakken. En dat allemaal op basis van één door het bedrijfsleven aangeleverd A4-tje dat niet de feitelijke situatie beschreef, maar de situatie die men hóópte te realiseren. Uiteindelijk moest Thoden van Velzen kort daarna in zijn studie twaalf van de zestien kostenposten aanpassen, maar staatssecretaris Atsma baseerde er wel de afschaffing van het statiegeld op.

Echt onafhankelijk
'Wie betaalt, bepaalt', luidt het spreekwoord. En dat geldt ook voor het verpakkingen-dossier én de oprichting van een Kennisinstituut Duurzaam Verpakken. En dat terwijl er al een onafhankelijk kennisinstituut is. Agentschap NL probeert namens de rijksoverheid op het gebied van duurzaamheid, maatschappelijke veranderingen tot stand te brengen. Dit instituut had ook heel goed het verpakkingendossier kunnen oppakken.

Dit artikel kwam mede tot stand met de anonieme hulp van ambtenaren, oud-ambtenaren, wetenschappers en deskundigen uit de verpakkingsindustrie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden