Weg met prikkeldraad en 'Verboden Toegang'

Er is veel prikkeldraad in Nederland. Te veel, volgens de vereniging van vrije wandelaars, Nemo. Ook te veel bordjes 'verboden toegang', trouwens. En te veel boze boeren met blaffende honden. Waar blijft zo de vrijheid van de wandelaar?

Nemo betekent 'niemand'. Odysseus noemde zich zo, toen hij uit de grot van de Cycloop probeerde te ontkomen. Stripheld (Little) Nemo was op zoek naar zijn Slumberland. En Captain Nemo naar de diepzee. Maar in feite is iedereen die reist zonder een vaste bestemming Nemo. Iedereen die liever 'losloopt', ongebaande paden opzoekt.

Dat is tenminste de filosofie van de belangenvereniging die sinds 1988 het vrije wandelen voorstaat - actief, ideeel en niet commercieel. Met acties om de toegankelijkheid voor de wandelaar te bevorderen en met kleinschalige wandeltochten buiten de gebaande paden. Elke zaterdag en zondag, en weer of geen weer. 'Geen weer' bestaat trouwens niet: voor een 'losloper' worden ook regen en storm weer aantrekkelijk, luidt een van de Nemoslogans.

Zomaar een zondagmorgen. Terwijl Zaltbommel nog dommelt, verzamelt een groepje stappers zich aan de voet van de toren. Een mens of tien, niet alleen gekomen om de brug te zien, maar om op zoek te gaan naar 'niemandsland'. Een stukje topografische kaart in de hand, een rose lijntje als route-suggestie en Mathilde (van Nemo) met de EHBO-tas voor eventuele blaren. Zodra het stadje verlaten is, wordt ook het asfalt de rug toegekeerd: een afdalinkje naar het weiland, een hek en wat prikkeldraad, en dan een pad dat geen pad mag heten. 'Wandelaar, er is geen weg. Al wandelend wordt de weg gebaand.' De vrachtschepen varen vlak langs de Waaloever, de auto- en de spoorbrug torenen hoog boven de voetganger uit en dan is daar de vrijheid van de uiterwaarden.

De wandeling van deze dag past als geen ander bij Nemo. Loslopen, struinen, maar zien waar het ophoudt, geen belemmering van schrikdraad of neurotische waakhonden, hekken die te beklimmen zijn en prikkeldraad dat opgetild moet worden. Een cafe dat gesloten lijkt maar open is, koffie en muziek uit de Sixties, weiland dat noodt tot een oversteek. En dan de idylle van Hurwenen en Rossum en Alem en Rome. Kortom, alles wat in het ludieke Nemo-manifest wordt aangeduid als 'Holland Wonderland-in-depolder'. Volgens Mathilde wordt Nemo 'in de provincie' nog wel eens gezien als een stelletje anarchisten. Met Peter en Vincent runt ze de vereniging. Ze afficheren zichzelf wel als actiegroep, met de eis tot op- of ontheffing van de bordjes 'Verboden Toegang - art. 461 Wetb. v. Strafr.' Maar Nemo wil eigenlijk alleen maar wandelen "in de marges en de contrasten van het vergeten landschap, met het zicht op oneindig, een paar stappen verdiend op de eeuwigheid" . Nemo is er niet op uit om zoveel mogelijk verbodsbordjes voorbij te lopen, maar gaat ze ook niet uit de weg. 'Verboden toegang' betekent 'hartelijk welkom', vinden Mathilde, Peter en Vincent. Ze passeren nog wel eens het bekende blauwe bordje en ontdekken dat er aan de andere kant van het gebied geen bordje staat. Of ze belanden in een dreigende discussie met een opzichter, die ze na enige tijd trots rondleidt in zijn heiligdom. Het bordje was alleen bedoeld tegen de baldadige jeugd en de terreur van crossfietsers, niet tegen geinteresseerde voorbijgangers.

Achter 'Verboden toegang' gaat dus menig verhaal schuil. De kunst is om door te lopen, vinden ze bij Nemo. Te vaak zijn bordjes neergezet op plaatsen waar vroeger een openbaar pad liep, te gemakkelijk is prikkeldraad gespannen waar volgens de gemeentelijke 'wegenlegger' een oude route bestond. Pontjes en bruggen zijn afgebroken, kerkepaden omgeploegd en kilo's asfalt gestort. En daar balen ze van bij Nemo.

Mathilde zat van oorsprong in het maatschappelijk werk, Vincent heeft kunsthistorie gestudeerd en Peter is een antropoloog die in de psychiatrie heeft gewerkt. Ze hebben Nemo niet opgezet als een reisorganisatie, maar als een vereniging. Vanaf het begin hebben ze een commerciele aanpak geschuwd, het gaat ze om het wandelen en om de toegankelijkheid van het landschap te vergroten. Peter en Vincent hebben Nemo destijds opgezet met behoud van uitkering. Ze opereren nu met z'n drieen in een banenpool die hun door de Projectgroep sociale vernieuwing is toegekend. "Dat houdt een erkening in van onze doelstelling, het is een bevestiging van waar we mee bezig zijn. Zonder die banenpool zouden wij nooit onze actiekant kunnen uitvoeren."

Ze hebben nu twee transit-busjes, waarmee ze elk weekeinde op stap gaan (behalve bij dagtochten in Amsterdam). Vijfentwintig gulden kost zo'n wandeling van 20 tot 25 kilometer, inclusief de koffie en de soep. De stafkaart is de basis, niet de gekleurde paaltjes of de voorgekookte routes. Soms is Nescio de leidraad, of Frederik van Eeden of andere literaire types. Er zijn verder wandelweken, ook buiten Nederland en elke woensdagavond opent Nemo zijn Wandelcafe, waar wandelaars elkaar treffen, ervaringen uitwisselen en informatie over allerlei mogelijke wandelreizen kunnen inzien.

'Vrije wandelen'

In 1985 voerde het wandelblad 'Op lemen voeten' de discussie aan over het thema van het 'vrije wandelen', maar het was voor die tijd kennelijk nog wat te 'wild'. Nu Nemo het vuurtje weer heeft opgerakeld, blijkt de belangstelling gegroeid. Ook de ordentelijke stichting LAW, die landelijke wandelroutes uitzet, stoot regelmatig haar neus aan de wildgroei van prikkeldraad en verbodsbepalingen. En zelfs de supernette ANWB moet erkennen dat de 'wandelaar' in Nederland om dezelfde reden haast nergens meer aan zijn gerief kan komen. Maar de echte actie voor de belangen van de 'loslopers' laten die organisaties over aan Nemo. "Wij ervaren elke zaterdag en elke zondag de problemen van het vrije wandelen. Het bizarre in Nederland is dat wandelpaden geen juridische bescherming genieten, dat er zo maar een asfaltweg kan worden aangelegd. Soms zie je een verbodsbordje bij een 'rustgebied' van vogels, maar dan blijkt het in de praktijk om de 'rust' van de jachtopziener te gaan."

Bij confrontaties met een woedende boswachter of een boze boer hanteert Nemo de strategie van de discussie: 'zelf het initiatief nemen en vragen naar de achtergrond van het gebied'. "Ieder reageert anders, maar meestal draait dat uit op een heel redelijk gesprek. Negen van de tien boeren gaan echt om. En soms worden we uitgenodigd op de koffie of in de stal en loopt de boswachter een halve dag met ons mee over het verboden pad. Niet op Texel, daar rijden ze met een tractor op je af als je op hun land komt, maar daar zijn ze ook zo gestoord door het toerisme. Maar wel in Friesland: daar komt de hele familie op het erf om 'die wandelaars uit Amsterdam' te bekijken. Dan loopt zo'n wandeltocht uit op een culturele uitwisseling."

Hoewel organisaties als LAW en ANWB nog met scheve ogen naar de rebellenclub kijken, neigen ze er langzamerhand toe Nemo te steunen in zijn streven naar meer aandacht voor het vrije wandelen. Er is zelfs een stichting in de maak om voor de 'loslopers' wettelijke bescherming te zoeken. In Engeland organiseert de Ramblers Association sinds kort een 'Forbidden Day' (Verboden Dag) tegen de belemmeringen die wandelaars zelfs daar ondervinden. "Misschien dat we in Nederland ook nog eens een landelijke wandeldag gaan houden. Niet om met duizend man ten strijde te trekken tegen een verbodsbordje bij een natuurgebied, maar wel om bijvoorbeeld in je eigen gebied op zoek te gaan naar onverharde paden. Dat wij een beperkte toegang nastreven, is onze zaak. Dat moet je niet massaal gaan doen."

In de Bommelerwaard is geen jachtopziener te zien, geen boze boer. Zelfs geen blauw bordje. Alleen een opvallend opschrift bij een steenfabriek: 'verboden toegang, behalve voor doorgaande wandelaars.' Zo kan het dus ook.

Informatie over Nemo, Oudeschans 19, 1011 KR Amsterdam, tel. 0206238184.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden