Weg met het taboe op gelijkheid

In zijn boek 'Het land is moe' schreef de Brits-Amerikaanse historicus Tony Judt dat in de meest pessimistische kijk 'het sociaal-democratische moment niet langer duurde dan de generatie die er de aanzet toe had gegeven'. In de Nederlandse context viel het politieke einde van de stroming zo bekeken al samen met de val van het vierde kabinet-Drees in 1959.

Dat is misschien nog niet zo gek gezien. Tussen 1959 en 1989, de ineenstorting van het communisme, kwam de PvdA niet of nauwelijks nog aan regeren toe. Met het kabinet-Den Uyl zette zij in de jaren zeventig wel de toon van het publieke debat, maar van haar program, de spreiding van macht, kennis, bezit en inkomen, kwam weinig terecht. Na 1989 brak het liberale moment aan en verruilde de PvdA, in een poging de tijdgeest bij te benen, de gelijkheid als haar drijvende beginsel voor de vrijheid van het individu.

Judt schreef zijn noties, vlak voor zijn dood in 2010, met een bezwaard gemoed. Hij beschouwde zichzelf als een universeel sociaal-democraat en zag in de ontsporingen van het vrijheidsdronken liberalisme een nieuw bestaansrecht voor zijn beweging.

Na de Tweede Wereldoorlog speelden de sociaal-democraten met de bouw van een verzorgingsstaat en een overlegeconomie een voorname rol in de beteugeling van het rauwe kapitalisme, nu zijn opnieuw krachtige correcties geboden wil je autocratische rivalen de pas afsnijden.

De kern van Judts visie is terug te vinden in de Engelse titel van zijn boek, 'Ill fares the land'. Het is een zin uit een gedicht van de Ierse dichter Oliver Goldsmith die, enigszins ingekort, in de Nederlandse vertaling luidt: Het gaat slecht met het land waar zich de rijkdom opstapelt en het volk in verval raakt.

Het lijkt niet ver gezocht in deze notie de oorzaak te zoeken van de populistische woede die zich in de democratische wereld rechts en links manifesteert. Net als een eeuw geleden is er sprake van een groeiende onbalans tussen twee essentiële democratische condities, de vrijheid en de gelijkheid. Die onbalans gaat ten koste van de derde conditie, de boodschap aan elkaar. In de scherpste politieke agitaties zijn de immigranten en de elite dan wel het grootkapitaal en de elite het doelwit.

In de VS belichamen Trump in het Republikeinse en Sanders in het Democratische kamp de woede en het onbehagen. In Nederland zijn PVV en SP de radicale woelgeesten. Hun opkomst moet vooral worden gezien als een heftig symptoom van de onbalans en een bewijs van de verlegenheid van het traditionele midden. In ons land wordt die verlegenheid ook nog eens gestold door een coalitie van VVD en PvdA. Er zijn honorabele motieven voor hun inzet, zorg voor de stabiliteit en continuïteit van het landsbestuur, maar dat laat de noodzaak van nieuwe politieke antwoorden onverlet.

De eerste noodzakelijke stap is de erkenning dat vrijheid en gelijkheid niet tegenover elkaar staan, maar, zoals de Amerikaanse politieke denker Danielle Allen schrijft in de jongste editie van Foreign Affairs, idealen zijn die elkaar versterken. De editie van dit gezaghebbende blad is geheel gewijd aan het thema ongelijkheid, wat een scherp gevoel voor de tijdgeest laat zien. Maar niet alleen dat. Het toont dat ook in het Land of the free stemmen opgaan die af willen van het taboe op het begrip gelijkheid, veroorzaakt door zowel de ervaringen in de communistische landen als de westerse klemtoon op vrijheid.

Danielle Allen wijst erop dat de stichters van de VS al onderkenden dat politieke gelijkheid in hun jonge democratische republiek omwille van de individuele vrijheid niet kon zonder een behoorlijke mate van economische gelijkheid. VVD en PvdA zouden hun samenwerking, naast het beheer der dingen, een inhoudelijke impuls geven als zij tussen vrijheid en gelijkheid een nieuwe synthese zouden zoeken. De urgentie laat zich lezen uit de antwoorden van PVV en SP, die zich nogal gemakzuchtig richten op het aanwijzen van zondebokken. De Franse historicus Pierre Rosanvallon bepleit in Foreign Affairs een 'democratische gelijkheid', gebaseerd op de uitzonderlijkheid van elk mens (in zijn ogen heel wat anders dan individualisme), wederkerige relaties en gemeenschapszin.

Zo'n positieve benadering biedt volgens hem meer uitzicht dan de culturele gelijkheid van populisten die mensen uitsluit en het concept van gelijke kansen dat te veel verliezers oplevert. Voor de PvdA, die vandaag haar 70ste verjaardag viert, daagt er dus nog een tweede leven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden