Weg met die genuanceerde woorden over het klimaat

klimaatangst | interview | Wie een boodschap wil overbrengen, moet niet te veel nuances in acht nemen, zegt psychiater Dirk De Wachter. Dus stelt hij in zijn nieuwe boek onomwonden: de aarde gaat eraan.

De faam die zijn boek 'Borderline times' hem bracht, bezorgt hem gemengde gevoelens, zegt de Vlaamse psychiater Dirk De Wachter. Hij werd (en wordt) veel gevraagd voor mediaoptredens en kreeg van verschillende politieke partijen, van links tot 'halfrechts' de uitnodiging zich bij hen aan te sluiten. Aan de ene kant vindt hij alle aandacht ongemakkelijk. Aan de andere kant: als mensen toch hun ogen en oren op je hebben gericht, kun je ook proberen ze aan het denken te zetten. Over hun verantwoordelijkheid voor onze leefomgeving, bijvoorbeeld. De mens doet aan 'klimatologische automutilatie', schrijft hij in zijn nieuwe boek 'De wereld van De Wachter'. Het boek stelt allerlei maatschappelijke problemen aan de orde: van de vluchtelingencrisis tot terrorisme en klimaatopwarming. Zijn uitgever belooft een 'toegankelijke analyse van wereldproblemen'. De vraag die onder dat alles ligt, is: hoe kan een mens zich staande houden in een dolgedraaide maatschappij?

"Aha", zegt De Wachter aan de telefoon. "U wilt met mij spreken over ecologie. Dat zullen de groene jongens in Vlaanderen leuk vinden."

Mij viel op dat alle hoofdstuktitels in uw boek een vraagteken bevatten, zoals 'Tijd?' en 'Lichaam?'

"Dat is bewust. Na de publicatie van mijn boek Borderline Times in 2012, en het succes daarvan, leek het beeld te ontstaan dat ik alles weet, dat ik de antwoorden heb. Dat is ook wat patiënten in mijn praktijk vaak verwachten: dat ik als psychiater een diagnose stel, die dan de waarheid is en zekerheid biedt. Maar een diagnose is altijd slechts een werkhypothese. Daarna begint het vragen stellen en het nadenken. Dat is heilzaam en troostend. Zo stel ik mijn nieuwe boek vragen aan de wereld en aan de lezers, om ze tot nadenken aan te zetten."

U stelt ook een diagnose. U schrijft dat de mens aan 'klimatologische automutilatie' leidt. Zegt u daarmee dat de mens en de aarde samenvallen?

"Ik kies het perspectief van de filosofen Heidegger en Levinas en stel: menselijkheid gaat voorbij onze eigen huid, de mens staat in verbinding met de ander en met zijn omgeving. Dus als wij de natuur vernietigen, vernietigen we ook een deel van onszelf. Ecologische schade aanrichten staat gelijk aan jezelf beschadigen.

"Wat mij betreft is nadenken over ecologie dan ook geen halfzachte bezigheid, maar wezenlijk voor wie wij zijn. Het is onze plicht te zorgen voor ons lichaam, onze naasten én de wereld waarin wij zijn."

Deze klimatologische automutilatie is volgens u iets waaraan 'we' lijden. Is dat uzelf incluis?

"Zeker. Ik maak mij er ook schuldig aan. Ik sta niet als een goeroe of übermensch boven de wereld om moralistisch te zeggen: 'dat is niet goed, kindertjes'. Ik rij ook in mijn wagen. En ik ken u niet persoonlijk, maar ik durf te stellen: ook u maakt zich schuldig aan klimatologische automutilatie. Wij in het Westen leven in potentiële vernietiging van de natuur. Daar iets tegen doen is de verantwoordelijkheid van ons allemaal: van de politiek die wetten maakt, tot de burger met zijn gedrag. Maar wij zijn mensen die falen. Daar kun je tegen tekeer gaan met een soort ecologisch fascisme, maar dat werkt niet. Een ieder liefdevol op zijn verantwoordelijkheid wijzen helpt wel."

Als het gaat over de klimaatproblematiek gaat, formuleert u: 'De tijd van de catastrofe lijkt stilaan aangebroken.' En: 'In onze planetaire noodtoestand is het voortbestaan van de menselijke soort hoogst onwaarschijnlijk'. Is dat niet heel bombastisch gesteld?

"Dat is het zeker, jawel. Ik schud flink aan de boom, opdat er een discussie kan ontstaan. Met een genuanceerd meanderend discours kun je weinig veranderen, bij te veel nuance word je nietszeggend. Ik wilde daarom fors uithalen."

Elders in uw boek verwijt u nieuwsmedia schreeuwerigheid.

"Ik doe het zelf ook, dat geef ik toe. Maar het is niet een poging mijn gelijk te halen. Wat ik wil, is aanzetten tot nadenken. Daar heb je bepaalde mechanismen voor nodig. Het boek draagt mijn naam als titel: De wereld van De Wachter. Voor mij hoefde dat niet, maar ook ik leef in een ego-wereld, ik ben in hetzelfde bedje ziek. We hebben de media en hun mechanismen nodig om een boodschap over te brengen, dus probeer ik gebruik te maken van mijn naamsbekendheid. Maar, let wel: wanneer ik zo fors spreek over ecologie, als ik schrijf dat het voortbestaan van de mens onwaarschijnlijk is, doe ik dat niet vanuit een waan van de dag. Het is werkelijk mijn overtuiging: een fundamenteel andere houding is nodig."

Er zijn mensen die een andere houding niet nodig vinden. Zij verwachten dat technische innovaties milieuproblemen zullen oplossen.

"Zeggen dat het onze tijd wel zal duren, dat de techniek onze problemen wel zal oplossen is cynisch en zelfgenoegzaam. Daar zijn Nederlanders nog wat straffer in dan Vlamingen. Maar cynisme is de grootste vijand. Het slaat alle denken dood. Terwijl het je morele plicht is om kritisch na te denken, en bij te sturen waar je kunt - niet om je verantwoordelijkheid bij anderen te leggen en zelf voort te denderen.

"Het andere uiterste is passief apocalyptisch denken en zeggen dat de wereld naar de knoppen gaat. Ook dat lijkt mij een verkeerde houding. Wat we dan wel kunnen doen? Hakkelen, slechts. Stamelend kunnen we ons afvragen: hoe kunnen we aangenaam bestaan zonder meer-meer-meer? Dat is de wezenlijke kwestie. De industriële revolutie heeft ons veel gebracht, maar dat tijdperk loopt op zijn eind. We kunnen wel blijven produceren en consumeren, maar hoeveel auto's verdraagt een dichtbevolkte regio eigenlijk? Hoeveel paar schoenen verdraagt een modieuze mens? Laten we onze materiële behoeften niet te veel prevaleren? In ons streven naar rijkdom verliezen we de ander en onze omgeving uit het oog. Belangrijker dan een grote wagen of de nieuwste schoenen is het om elkaar stevig vast te pakken en diep in de ogen te kijken. Dat vervuilt ook nog eens een stuk minder, kan ik u verzekeren."

In tijden van terrorisme, vluchtelingencrisis en klimaatproblemen is het niet eenvoudig de hoop te bewaren, schrijft u. Lukt het u?

"Soms gaat het echt niet. Ik heb mijn hoopvolle en minder hoopvolle dagen voor mijzelf en de wereld. Maar ik zie bijvoorbeeld dat mijn kinderen zich veel meer bewust van ecologie zijn dan ik in mijn jeugd. Dat stemt mij optimistisch. Maar soms denk ik ook: argh. Niets menselijks is mij vreemd."

Dirk De Wachter: 'De Wereld van De Wachter'. Lannoo Campus, 190 blz; euro19,99.

Dirk de wachter

Dirk De Wachter (1960) is psychiater en psychotherapeut en hoogleraar aan de Katholieke Universiteit Leuven. In 2012 publiceerde hij het boek 'Borderline Times' waarin hij betoogde dat de westerse samenleving voldoet aan de kenmerken van borderline-persoonlijkheidsstoornis. In zijn boek 'Liefde, een onmogelijk verlangen' (2014) stelde De Wachter dat de liefde in haar voortbestaan bedreigd wordt door het hedendaagse consumentisme en de kwalijke illusie dat alles maakbaar is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden