Weg met dat slechte geweten, dat staat geluk in de weg

SEBASTIEN VALKENBERG

De schrijver

Julien Offray de Lamettrie was de Dick Swaab van de 18de eeuw. Wij zijn ons brein? Lamettrie hield 250 jaar terug een vergelijkbaar betoog, zij het dat hij zich iets anders uitdrukte. De mens is een machine. Dus wie hem wil begrijpen, gaat op zoek naar de manier waarop die machine in elkaar steekt. Deze materialistische benadering stond haaks op de gedachte dat er een immaterieel levensbeginsel zou bestaan. De gevolgen daarvan voor de moraal en onze geluksbeleving zijn immens. Deze zet Lamettrie uiteen in 'Het geluk', dat nu in het Nederlands vertaald is.

Zijn ambitie

'Laten we anti-stoïcijnen worden!', schrijft Lametrrie. 'Het geluk' zou je kunnen lezen als een uitwerking van deze gedachte. De auteur polemiseert met de halve filosofie, maar vooral met de Stoa. Zij propageerden een leven in dienst van de rede en plaatsten emoties in een kwaad daglicht. Zonde! Een vergelijkbaar verwijt maakt Lamettrie aan het adres van het geloof. Die mooie praatjes over de onsterfelijke ziel waar alle aandacht naar moet uitgaan, dat resulteert maar in misplaatste schuldgevoelens over aardse genoegens. Weg dus met dat slechte geweten. Dat staat het geluk in de weg.

Het resultaat

Dat levert een prikkelend boekje op dat anticipeert op gedachten die later in zwang zouden raken. Allereerst doet het denken aan het werk van Friedrich Nietzsche, die eind 19de eeuw, vergelijkbare kritiek zou formuleren. Ook hij vond dat verschillende vrome leren, het christendom in het bijzonder, levensvijandig waren. Ook is Lamettrie de verre voorouder van Jan Verplaetse. Onbewuste processen sturen ons gedrag, betoogt deze de Vlaamse moraalfilosoof in 'Zonder vrije wil' (2011), waardoor we moeilijk nog verantwoordelijk kunnen worden gesteld voor onze daden. Het is Lamettrie revisited, die veel eerder al pleitte voor een leven zonder schuld - óók voor misdadigers. Overigens leidt dit niet tot het einde van de rechtstaat. Ook al bestaat de misdaad op zichzelf niet, aldus Lamettrie, 'toch moet het publieke belang worden geraadpleegd en gediend, want het is noodzakelijk dat men gekken opsluit, dolle honden doodmaakt en slangen vermorzelt'.

Mooiste zin

'De valse filosofie kan ons, net als de theologie, de eeuwige gelukzaligheid beloven; maar terwijl ze ons met mooie droombeelden in slaap wiegt, leidt ze ons ernaartoe ten koste van ons leven en onze genoegens.'

Nog een parallel met Nietzsche: ook qua schrijfstijl loopt Lamettrie vooruit op de filosoof met de hamer. Hij is wars van jargon, maar reuze erudiet. Het resulteert in een boekje met zinnen die het als zelfstandig aforisme ook uitstekend zouden doen. Zoals deze: 'Wie niets verwacht na de dood, moet inzien dat hij met het leven alles verliest.'

Reden om het boek niet te lezen

Het is verouderd. De Lamettrie was zijn tijd vooruit, maar hij maakte gebruik van begrippen die in zijn tijd courant waren. Hedendaagse neurochemische en biologische inzichten tref je - hoe kan het anders met een boekje uit de 18de eeuw - bij hem niet aan. Zo stelt hij: 'Gelukkig de mens die geluk in zijn aderen draagt'. Dat kan preciezer, weten we tegenwoordig. Als we geluk in materialistische termen wil beschrijven dan moet dat via deze combinatie van letters en cijfers: C10H12N2O. Dit is de scheikundige formule voor serotonine, ook wel het gelukshormoon genoemd.

Reden om het wel te lezen

Het draagt bij aan een genuanceerd beeld van de Verlichting. 'Het geluk' is het eerst deel is in een serie boeken van Verlichtingsfilosofen die de komende jaren moet verschijnen.

Op stapel staan onder meer 'Inleiding tot de Encyclopedie' (Jean le Rond d'Alembert) en 'Pleidooi voor de rechten van de vrouw' (Mary Wollstonecraft). Wie dit bibliotheekje straks compleet heeft, ziet hoe armzalig de heersende karikatuur is van de Verlichting als een stroming die een doorgeschoten rationalisme predikt.

Het geluk

Julien Offray de Lamettrie

Uitgeverij Wereldbibliotheek. 160 blz. euro 19,99

***

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden