Wees barmhartig

Rechtsstaat en democratie overleven niet louter bij de gratie van wetten

"Nederland is het slachtoffer geworden van een overval, even verraderlijk als ongemotiveerd. Terwijl wij hier bijeen zijn, worden onze landgenoten vermoord." Lodewijk Ernst Visser, president van de Hoge Raad, wond er op 10 mei 1940, de eerste oorlogsdag, geen doekjes om.

Tijdens de bezetting probeerde hij zolang mogelijk 'de Nederlandse beginselen en de Joodse waardigheid hoog te houden'. In functie lukte dat maar heel even. In het najaar van 1940 werd de leden van de Hoge Raad gevraagd voorop te gaan in het protest tegen het verplicht ondertekenen van de 'ariërverklaring'. Vissers collega's zwegen, tekenden en lieten zelfs geen protest horen, toen hun Joodse president eerst werd geschorst en een half jaar later ontslagen.

Voor zijn fatale hersenbloeding in februari 1942 weerde Visser zich nog wel als ambteloos burger tegen de anti-joodse maatregelen. Hij weigerde een persoonsbewijs met een 'J' in ontvangst te nemen en maakte, hoewel niet godsdienstig, juist nu op sabbat demonstratief de gang naar de synagoge met hoge hoed, gebedsmantel en gebedenboek. Door zijn vroegtijdige dood ontkwam Visser aan deportatie. Zijn zoon, opgepakt voor verzetsdaden, stierf nog hetzelfde jaar in concentratiekamp Mauthausen. Vissers vrouw overleed in 1944 in Westerbork.

Lodewijk Ernst Visser figureert zowel in 'Moreel erfgoed. Koers houden in een tijd van ontwrichting' van Bas de Gaay Fortman als in 'Tegen de stroom. Over mensen en ideeën die hoop geven in benarde tijden' van Ernst Hirsch Ballin.

Beiden uiten, verwijzend naar het verleden, hun zorgen over het heden. Rechtsstaat en democratie bestaan en overleven niet louter bij de gratie van wetten. Ze zijn afhankelijk van het moreel kompas van burgers en hun politici. Iemand als Visser liet zien hoe dat moet.

Volgens politiek econoom De Gaay Fortman (78) erodeert het moreel erfgoed. Dieptepunt was in zijn ogen de formatie van een kabinet van CDA en VVD, gedoogd door de PVV, die in ruil daarvoor allerlei punten binnensleepte. "De omvorming van ons ministerie van Justitie in een departement voor eerst Veiligheid en daar achteraan nog Justitie - beschamende erfenis van dat kabinet-Rutte-Verhagen-Wilders - staat model voor het gevaar van decivilisatie."

De Gaay Fortman, van 1971 tot 1991 volksvertegenwoordiger voor de Politieke Partij Radicalen (PPR), looft de 'eeuwige waarden'. Hij bedoelt essentiële ideeën en inzichten verankerd in de Nederlandse grondwet, een geschiedenis van de natiestaat waarin eenheid en verscheidenheid vooropstaan en een langzaam gegroeide band met Europa en de internationale rechtsorde.

Die waarden worden niet meer vanzelfsprekend van generatie op generatie overgedragen, meent De Gaay Fortman. Ze dreigen het af te leggen tegen wat hij 'negatief simplisme' noemt. Het aanwijzen van 'één allesoverheersende oorzaak van alle problemen: de sinistere ander'.

"Anders-zijn wordt keer op keer tot een reden van vijandschap gemaakt", constateert ook Hirsch Ballin (65). De staatsrechtgeleerde bundelt lezingen, gewijd aan lieden die 'in benarde tijden' (uit de ondertitel) voor hun zaak bleven staan: een Lodewijk Ernst Visser, pater Titus Brandsma en de Surinaamse Nederlander Anton de Kom - in de Tweede Wereldoorlog, maar ook Thomas More, die in de zestiende eeuw zijn consequente lijn (een vorst hoort zijn volk geen geloof op te leggen) met de dood bekocht.

Het is overduidelijk dat de voormalige CDA-minister van Justitie (1989-1994 en 2006-2010) deze mannen ten voorbeeld wil stellen voor het nu, want het zijn weer enigszins benarde tijden. Nationaal en internationaal recht staat of valt met onvoorwaardelijke barmhartigheid tegenover de ander, stelt hij. Dat klinkt eenvoudig, maar consequent vasthouden aan die gedragslijn vergt moed, waakzaamheid en een rotsvaste wil.

Hirsch Ballin schrijft: "Wie inziet dat recht doen altijd moet betekenen: aan ménsen recht doen, zal behalve op de regels ook op de grondtonen letten." Met hetzelfde gemak worden staatsburgerschap en rechtssysteem volgens hem misbruikt om mensen buiten te sluiten. Onrecht kan overgoten met een legalistisch sausje behoorlijk rechtvaardig lijken.

Hirsch Ballins betoog wint aan toegankelijkheid door het opvoeren van de 'betekenisvolle levens' van historische figuren (hij waakt ervoor om helden en heiligen van ze te maken). De schrijver is oprecht bezorgd, maar houdt distantie.

Persoonlijker wordt De Gaay Fortman. Zijn boek komt voort uit twee voortijdig gestrande projecten. Uitgever Mai Spijkers drong tien jaar geleden al bij hem aan op het schrijven van memoires. Het PPR-kopstuk van weleer kon zijn weerzin niet overwinnen: alleen al het veelvuldig schrijven in de ik-persoon stond hem tegen. Een gezamenlijk project met collega's aan de Utrechtse universiteit over de eeuwige waarden vanuit verschillende gezichtshoeken kon daarentegen weer niet op groot enthousiasme van de uitgever rekenen. 'Moreel erfgoed' is in wezen een combinatie van die twee ideeën. De Gaay Fortman stopt ook nog eens een flinke portie geschiedenis in zijn boek.

Die historie houdt nog al eens op bij het lezen. Van mensen die vierhonderd pagina's De Gaay Fortman tot zich willen nemen mag je bijvoorbeeld aannemen dat ze de naoorlogse parlementaire geschiedenis van Nederland in grote lijnen kennen. Autobiografisch houdt de schrijver zich enigszins op de vlakte. Hij is het best op dreef in zijn niet aflatende pleidooien voor zuinig zijn op het moreel erfgoed, de ideeën die onze democratie en rechtsstaat schragen. Jammer is dat hij zo'n beetje alles aan bod wil laten komen.

Zowel 'Moreel erfgoed' als 'Tegen de stroom' hadden baat gehad bij wat meer puntigheid, en desnoods bij een scherpe eindredacteur.

Ondertussen blijft het de vraag of de hartenkreten van De Gaay Fortman en Hirsch Ballin terecht zullen komen op het juiste adres. In het huidige gepolariseerde tijdsgewricht wentelen velen zich in het eigen gelijk en blijven doof voor argumenten van anderen.

Bas de Gaay Fortman: Moreel erfgoed. Koers houden in een tijd van ontwrichting Prometheus; 400 blz. euro 39,95

Ernst Hirsch Ballin : Tegen de stroom. Over mensen en ideeën die hoop geven in benarde tijden Querido; 152 blz. euro 19,99

'Anders-zijn wordt keer op keer tot een reden van vijandschap gemaakt'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden