Weerzien 'Mazeppa' schokt door actualiteit

Nog op 31 januari, 3, 6, 9, 12, 14, 18 en 21 februari; tv-uitzending op 9 april Nederland 3.

Het laatste bedrijf van dit historische verhaal naar een tekst van Alexander Poesjkin leek gewild geactualiseerd met een decor van ontreddering en ondergang van een stad die door oorlog is geteisterd, met geknakt straatmeubilair, loshangende tramdraden en een gecrashte tram. Nog geen vier jaar verder weten we inmiddels hoe vooruitziend de blik van regisseur Richard Jones en het decorontwerp van de gebroeders Quay waren.

Immers, vrijwel dezelfde beelden zagen we in de navolgende jaren in Sarajevo en recentelijk in Grozni. De achtergrond: afscheiding, politieke aspiraties. Nooit is duidelijk geworden hoe het eigenlijk met de liefdesaffaires zat en zit van hoofdrolspelers als Karadzic, Izetbegovich en nu weer Doedajev. Daar moet je voor naar de opera, naar die 'Mazeppa' van Tsjaikovski, die De Nederlandse Opera in een even perfecte afwerking als destijds heeft hernomen.

Jubel

Zaterdagavond werden in het Muziektheater de muzikale prestaties het luidst bejubeld, en terecht, want Hartmut Haenchen schilderde Tsjaikovksi's meeslepende verklanking van de verlangens en driften van Mazeppa, diens geliefde, Maria, haar vader, Kotsjoebei, en van Maria's jeugdvriend, Andrei, in genuanceerde kleuren met het Nederlands Philharmonisch Orkest.

In de vocale bezetting zijn enkele veranderingen aangebracht: nu is het hele team, op één na, Russisch. De belangrijkste wijziging was op de première - en zal op de komende twee voorstellingen (31 januari en 3 februari) zijn - dat Mazeppa wordt gezongen door de Russische bariton Igor Morozov. In de daarop volgende vijf opvoeringen in februari keert de eveneens Russische Sergei Leiferkus terug, destijds titelrolzanger in de hele serie.

De rol van Mazeppa (destijds door de Opera als Mazjepa gespeld) heeft twee kanten: de harde, wrede van de dictator, en de liefhebbende, zachte van de minnaar. Mazeppa is al 'oud', wanneer hij valt op Maria (en zij op hem); Maria's vader, de grootgrondbezitter en medestander van Mazeppa, Kotsjoebei, weigert echter zijn dochter af te staan; hij gelooft niet in de zuivere liefde van zo'n oude bok. Uit het persoonlijk conflict tussen hen volgt een politieke verwijdering, die voor beide partijen vernietigend uitpakt. Tsjaikovski wist die dramatische tegenstellingen nog te verhevigen in inleidingen en tussenspelen.

Echte minnaar

Sergei Leiferkus belichaamt in het zingen met zijn bijkans metalen, snijdende geluid en door zijn hautaine houding in het acteren de dictator Mazeppa. De romance die hij met Maria heeft, blijft kil van aard. Igor Morozov heeft veel minder dat karakter van een afmaker; hij bemint evenwel echt, wat hij prachtig met zijn stem waarmaakte.

Nieuw is de Russische sopraan Tatjana Poluektova als Maria. Dat pakte op de première niet uit als een verbetering. Haar stem klonk in het eerste bedrijf nogal onrustig, zakte in het tweede bedrijf onmachtig weg, maar bleek in het laatste bedrijf weer aan kracht gewonnen te hebben, al bleef het middenregister wankel. Het klonk alsof een keelaandoening de presentatie verstoorde. Het is namelijk niet voorstelbaar dat de Nederlandse Opera in het land waar achter elke boom een fantastische sopraan staat, toch een mindere keuze maakte.

Gebleven is de fenomenale bas Anatoli Kotsjerga, een boom van een man, als Kotsjoebei. Die wijkt geen duimbreed voor Mazeppa, en dat straalde Kotsjerga in alles ook uit. Larissa Djadkova als een geëmotioneerde moeder van Maria (zij geeft haar dochter niet op) en Vitali Tarasjenko als de jeugdvriend herhalen indrukwekkend hun kleine rol.

Meer spanning

Monique Wagemakers zorgde voor de instudering; herinneringen vertekenen altijd, maar ik meen dat zij in de uitbeelding van Maria (haar houding jegens Mazeppa, wanneer zij twijfelt aan diens liefde) meer spanning en nuancering had aangebracht; in het acteren komt Tatjana Poluektova heel sterk over.

Wagemakers deed ook de spanning weer optimaal herleven tijdens de massa-scènes in de geraffineerd ruimtelijk-diepe regie, met het uitstekend zingende koor en de virtuoze Engelse dansers met bruisend Seldjoeken-bloed.

Dat levert spectaculaire momenten op (ook muzikaal) die luide bijval kregen. Maar het mooiste drukt de regie in samenspel met de ontroerende melodieën van volksliedjes het drama uit in de begin- en openingsscène: een houten wand (het landhuis van Maria's vader) met luiken, waar de vriendinnen van Maria in romantisch licht zingen, terwijl de luiken een voor een openkantelen. Aan het eind van de opera staat in die ramen een stil spookkoor, valt er doods licht en klappen de luiken in één beweging dicht bij een stervende, waanzinnig geworden Maria.

Inkervender kan de waanzin van de pijnplekken op aarde niet worden uitgedrukt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden