Week van de waarheid voor het CDA

Partijvoorzitter Ruth Peetoom waarschuwde tijdens het congres in oktober al dat de nieuwe koers de verhoudingen met VVD en PVV kan beïnvloeden. ©Werry Crone

ANALYSE - Reikhalzend wordt uitgezien naar het rapport van het strategisch beraad van het CDA over een nieuwe koers voor de partij. Oud-minister Aart Jan de Geus presenteert vrijdag het rapport, dat voor de komende 10 à 15 jaar het kompas van de christen-democraten zal vormen. De dag erna, zaterdag, buigt het congres zich er over.

Het rapport roept de spannende vraag op of dit programma voor de langere termijn, de coalitieverhoudingen met VVD en PVV op de korte termijn zal beïnvloeden. Dat is zeker niet uitgesloten, stelt de nieuwe voorzitter Ruth Peetoom. "Ik waarschuw maar vast. Dan hoeft er niet telkens naar het Torentje te worden gebeld", zei Peetoom al op het CDA-congres in oktober. Er zal zeker inhoudelijk verschil zitten tussen de nieuwe strategische koers van de partij en het regeerakkoord, verzekerde zij.

Premier Rutte moet dit jaar dus rekening houden met een eigenzinniger CDA. En dat kan spanningen opleveren met de coalitiepartners. Toch voegt Peetoom er geruststellend aan toe: "Wij zijn goed voor onze handtekening." Met andere woorden: het CDA zal zich houden aan het regeer- en gedoogakkoord. Toch was in de periode voor het kerstreces onmiskenbaar duidelijk, dat de fractie de marges van het regeerakkoord opzoekt en niet meer alles voor zoete koek zal slikken. De fractie wil, met het oog op de onheilspellende opiniepeilingen, zichtbaarder worden.

In het verlengde hiervan ligt ook een ander gevaar op de loer. Vice-premier Maxime Verhagen is niet meer beschikbaar voor het lijsttrekkerschap en zal na deze periode vertrekken. Samen met Piet Hein Donner en de conservatieve CDA-ideoloog Hans Hillen, de minister van defensie, was Verhagen één van de architecten van dit kabinet. Nu twee van de drie kopmannen van de huidige koers zijn vertrokken (Donner naar de Raad van State) of gaan vertrekken (Verhagen) wordt de band tussen het CDA-smaldeel in het kabinet en de partij, en misschien ook wel met de fractie, een stuk onvoorspelbaarder. Partij en fractie kunnen meer macht naar zich toe trekken. Als een politicus zijn vertrek aankondigt, neemt zijn macht en invloed evenredig af, zo luidt een van de wetmatigheden op het Binnenhof. Ook kan een politicus die zijn vertrek heeft aangekondigd zich minder gedwongen voelen rekening te houden met de partij.

Dit kan bijvoorbeeld een probleem worden als vanaf volgende maand onderhandeld gaat worden over extra bezuinigingen voor ten minste vijf miljard, bovenop de al eerder overeengekomen 18 miljard euro. Binnen het CDA gaan al stemmen op dat dit feitelijk betekent dat er een nieuw regeerakkoord moet worden afgesloten. Daarmee belandt de gedoogcoalitie in de gevarenzone, vanwege de uiteenlopende opvattingen over bezuinigingen en hervormingen. De PVV voelt voor beide bijzonder weinig.

Naast de hierboven geschetste risico's voor de coalitieverhoudingen is het de vraag voor het CDA-congres of dit rapport van het strategisch beraad de eenheid in de tot op het bot verdeelde partij kan herstellen. Deze club van 25 CDA-voorgangers is door de partij in het leven geroepen na het grote verlies van de verkiezingen van 6 juni 2010 en het partijcongres dat zich uitsprak voor deelname aan de huidige coalitie. Daarmee nam de partij op de koop toe dat de 'herbronning' op de uitgangspunten zou plaatsvinden terwijl ze meeregeert. Herbronnen gaat makkelijker als je in de oppositie zit.

Belangrijker is de vraag of het rapport een antwoord heeft op de diepe verdeeldheid in de partij. De 25 CDA'ers (onder anderen oud-staatssecretaris Jack de Vries en oud-CDJA-voorzitter Jeroen van Velzen) zijn afkomstig uit alle geledingen en vleugels van de partij. Als er een unaniem gedragen rapport wordt gepresenteerd dan is dat een begin van herstel van de eenheid.

Vanuit dit perspectief zijn alle wilde verhalen over een eventuele afsplitsing van de partij zeer voorbarig. In Limburg zouden (ex-)CDA'ers daarover speculeren, als de partij te veel naar links zou opschuiven. De voorzitter van het strategisch beraad, Aart Jan de Geus, heeft eerder aangegeven waar de partij thuishoort: in het politieke midden. Dat zou betekenen dat de partij, ten opzichte van de huidige koers, inderdaad meer naar links zou opschuiven. Aan de andere kant is de manoeuvreerruimte voor de vernieuwers beperkt, omdat twee derde van de achterban toch de huidige, rechtsere koers steunde, hoewel daar ook veel twijfelaars bij zaten.

Bij vrijwel alle CDA'ers leeft het idee dat de eenheid moet worden hersteld, omdat anders de partij ten dode is opgeschreven. De dramatische peilingen (10 tot 13 zetels), die niet los kunnen worden gezien van de keuze voor dit kabinet, zijn alarmerend.

Een herkenbaar profiel, zegt Peetoom, kan het fundament leggen voor herstel. Naast een gedroomde lijsttrekker. Maar dat is nog even zoeken.

Stellingname, geen concrete plannen
Wie denkt dat het rapport van het strategisch beraad net zo concreet zal zijn als een verkiezingsprogramma komt bedrogen uit. Het rapport moet de koers aangeven tot circa 2025 en bevat vooral een principiële stellingname en geen concreet plan, bijvoorbeeld hoe en op welke wijze de hypotheekrenteaftrek moet worden aangepakt. Bij de presentatie van het beraad gaf voorzitter Aart Jan de Geus aan dat er een reeks terreinen zal zijn waar het beraad zich op richt, onder andere: wonen, duurzaamheid, Europa, de financiële sector, participatie, solidariteit tussen generaties, identiteit en religie, gezinnen, moderne overheid en zorgstelsel. Het zal in ieder geval, in de woorden van De Geus, een 'hervormingsagenda' worden.

Op het CDA-congres van 21 januari wordt het rapport als een concept gepresenteerd. Daarna volgen regionale bijeenkomsten. Het partijcongres van 2 juni spreekt zich er definitief over uit, als opmaat voor een nieuw verkiezingsprogramma.

Stellingname, geen concrete plannen

Drie commissies
Naast het strategisch beraad zijn er nog twee andere commissies aan het werk: de commissie 'woorden en beelden' van theologe en tv-maakster Jacobine Geel. De commissie van Geel 'hertaalt' de CDA-uitgangspunten.

De commissie 'structuur' bezint zich op de organisatie van de partij.

De rapporten van deze twee commissies worden eveneens zaterdag gepresenteerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden