Wee het nieuwe proletariaat

null Beeld afp
Beeld afp

Donald Trump lonkt 'naar de gunst van de minder hoogopgeleide, minder goed verdienende blanken die hun positie al jaren zien verslechteren.' Naar hen aan wie 'een toekomst voor zichzelf en hun kinderen, zoals ze zich die altijd voorstelden, is ontglipt'.

Ger Groot

Zo stelde Amerika-correspondent Bas den Hond afgelopen zaterdag in deze krant vast.

Het zijn de achterblijvers van de samenleving, die als enige westerse bevolkingsgroep de afgelopen decennia hun levensverwachting hebben zien dalen. Zelfmoord, drugsgebruik en alcoholisme zijn daarvan de belangrijkste oorzaken. Dat hebben ze aan zichzelf te danken, natuurlijk: een reden temeer voor de verachting die hen vanuit de samenleving en haar massamedia ten deel valt.

Aan de onderkant van de maatschappij groeit het aantal uitvallers dat zich hardnekkig weigert te schikken naar wat het land als geheel als vooruitgang viert. Op sleutelposities zitten steeds meer van hun rechtstreekse rivalen: zwarten en latino's. En de cultuur ademt almaar doordringender de waarden van mensen met een hoge opleiding, aldus Den Hond. Nette, verstandige, geïnformeerde en tolerante waarden, zoals die waaraan ook ikzelf graag hecht.

Wraakzucht
Maar ergens in mij rommelt de twijfel. Bij alle terechte vreugde over zoveel morele vooruitgang klinkt in de weldenkende samenleving soms ook een akelig soort wraakzucht door. Ik hoor het in de modieus geworden triomfkreet 'Wen er maar aan', die in feite betekent: 'Wat je ook wilt of doet, je verandert er geen jota aan. Wie ben jij om te denken dat jouw stem nog telt?'

Ik heb die woorden ook zelf gebruikt. Want ik behoor tot de triomferende hoogopgeleiden met een lachende toekomst voor hun kinderen. Alleen mijn slechte geweten brengt me af en toe van het rechte pad. Want hoe móet dat dan met al die verliezers, die wij met enig genoegen in de stront laten zakken? Des te liever, zo vrees ik soms, omdat onze eigen deugd er nóg fraaier bij afsteekt.

Niets romantisch aan
Nee, het zijn geen mooie taferelen aan de onderkant van de samenleving. Niet in de VS en - zij het minder aanstootgevend - ook niet in Europa. Maar dat waren ze ook niet bij het proletariaat, al dan niet in lompen, van de 18de en 19de eeuw. Hogarth portretteerde het in 1751, aan het begin van de industriële revolutie, al in zijn prent 'Gin Lane': een titel die niets aan de fantasie overlaat. Bij het einde van de klassieke industriële revolutie dat wij nu meemaken, is het niet anders.

Het zou na Hogarth nog ruim een eeuw duren voordat de sociale beweging die verloedering wist te bezweren met kiesrecht, arbeidswetten en volksverheffing. Dat zullen de voorvechters daarvan ook toen vaak met toegeknepen neus hebben gedaan. Er is niets 'romantisch' aan de onderklasse. Maar sommigen kozen ervoor hun eigen goede smaak te bruuskeren en de onwelriekende massa niet alleen maar te verachten.

Zondebokken
In het progressieve geweten van vandaag mis ik soms die hoekige compassie. Het schurkt liever aan tegen het triomfalisme van de nieuwe opkomende klassen - wier successen hun van harte zijn gegund. Maar soms stoor ik mij aan de bijna onhoorbare rancune jegens wie wérkelijk knock-out op de grond liggen en die in hun verdwazing nogal eens weerzinwekkende taal uitslaan.

Misschien heeft elke samenleving haar zondebokken nodig, zoals de Frans-Amerikaanse denker René Girard heeft beweerd. Anders dan hij verwachtte heeft de christelijke beschaving daaraan weinig veranderd en dit soort volk is er de ideale belichaming van. Voor hen geldt nog altijd de harde Romeinse oorlogswet: Vae victis, wee de overwonnenen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden