'We zijn met z'n allen naar het midden geschoven'

Israël is veranderd van een smeltkroes tot een multi-culturele samenleving. Er is geen overeenstemming meer over de cultuur, over de spelregels. En waarom zou je in plaats van Bach ook niet naar Oem Koeltoem luisteren? Een gesprek met Dan Meridor, de populaire ex-Likoed prins die met zijn Partij van het Centrum Benjamin Netanjahoe bestreed en daarmee een vette kluif in de politiek had willen binnenhalen.

Het is nog maar een dik half jaar geleden dat Dan Meridor 'in' was voor het premierschap. Het is niet zo veel langer geleden dat hij, samen met Benni Begin, tot de 'prinsen' van de Likoed behoorde: de zonen van revisionisten, de rechtse zionisten van het eerste uur en strijders tegen de Britse bezetting van Erets Israël. Was Begin junior de ietwat stugge rechtlijnige kroonprins, dan was Meridor de populaire jongere prins geliefd bij het Likoedvolk.

Benjamin Netanjahoe gooide roet in het eten. Hij kaapte het partijleiderschap en het premierschap voor hun neus weg. Trouw aan de beweging waarin ze waren geboren en getogen, accepteerden ze het als een feit. Onprettig, dat wel.

Samen knokten ze voor een plaats in het kabinet. Lang hielden ze het niet uit. De nieuwe premier bleek voor beiden onverteerbaar. Begin sloeg af naar rechts, de veel gematigder Meridor keek de kat uit de boom - zijn handelsmerk - en koos voor de nieuwe Partij van het Centrum. Beiden hadden als doel Netanjahoe ten val te brengen.

Meridor streed in zijn partij met de net afgezwaaide opperbevelhebber Sjachak om het partijleiderschap en - naar ze toen nog hoopten - het premierschap. Een derde, de ook al van Netanjahoe weggelopen oud-minister van defensie Itzik Mordechai, ging er met de kluif vandoor. Die bleek bij de verkiezingen teleurstellend minder vet. Meridor, ooit kabinetssecretaris van Menachem Begin, en in vorige kabinetten minister van justitie en financiën, viel buiten de ministersboot. Hij moest genoegen nemen met het voorzitterschap van de parlementaire commissie voor buitenlandse zaken en defensie.

Afgelopen week was Dan Meridor op bezoek in Nederland op uitnodiging van het Cidi, het Centrum informatie en documentatie Israël. Hij ging ook even langs bij minister van Aartsen van buitenlandse zaken en minister De Grave van defensie.

,,Ik wilde ze waarschuwen voor de huidige euforie. Het vredesproces is weer in gang gezet en de verwachtingen zijn hooggespannen. Maar binnenkort komen de eerste crises, over twee weken kan het oorlog om Jeruzalem zijn, over tien weken om de Palestijnse vluchtelingen en de grenzen. Dan is het zaak dat ze zich niet tegen ons keren. Het is heel gemakkelijk je populair te maken door toe te geven, maar er zijn zaken waarin we echt niet kúnnen toegeven. Ik ken Barak, hij zal echt niet zwichten!''

Meridor is voorzichtig over de vredesperspectieven. In de akkoorden van Oslo heeft hij nooit geloofd. ,,'Oslo' was een vergissing, maar ik accepteer het nu als realiteit. Het was een vergissing omdat het hoge verwachtingen wekte, alsof alles zo kon worden opgelost. En inderdaad bestaat er nu in Israël een vrij brede consensus over een compromis. Maar als je die consensus vergelijkt met de Palestijnse consensus, gaapt er nog een geweldige kloof.''

,,Oslo bergt ook het gevaar van instabiliteit in zich, van terreur. En het probleem van Oslo is dat Israël de PLO als overlegpartner heeft aanvaard, en daarmee het enorme onoplosbare probleem van het lot van de Palestijnse vluchtelingen op de agenda heeft gezet. Want de PLO is de vertegenwoordiger van die vluchtelingen en zal nooit een regeling kunnen aanvaarden die de vluchtelingen hun recht op terugkeer ontzegt.'' (Het gaat om de Palestijnse vluchtelingen die in de oorlog van 1948 zijn gevlucht en in de verschillende landen in de regio wonen; hun aantal wordt geschat op drie tot vijf miljoen - red.)

,,Ik weet niet of je het boek van David Grossman hebt gelezen, maar daar laat hij die vrouw aan het woord in het vluchtelingenkamp in Dehaisje. Het is een ontroerend dramatisch verhaal. Hij vraagt haar waarom ze daar blijft wonen en niet een echt huis bouwt in het naburige Bethlehem. Ze antwoordt dat háár huis in Jaffo (bij Tel Aviv - red.) staat, ze is daar in 1947 weggevlucht. Het is de enige plek waarheen ze terug wil gaan, nergens anders. Voor ons is het ondenkbaar om al die vluchtelingen het recht op terugkeer te geven. Maar zie jij Arafat op de dag dat hij een overeenkomst met ons sluit naar de kampen in Libanon reizen om de vluchtelingen daar te vertellen dat ze het wel kunnen vergeten?''

,,Als we gewoon het proces hadden voortgezet dat we met de internationale vredesconferentie in Madrid waren begonnen, was dat juister geweest, voorzichtiger. Daar praatten we met de lokale Palestijnen.''

Misschien dat premier Rabin indertijd tot de conclusie was gekomen dat het onvermijdelijk was om met de PLO als vertegenwoordiger van de Palestijnen in zee te gaan? Dat de gesprekken met het lokale leiderschap nooit iets konden opleveren, omdat ook zij de PLO als hun vertegenwoordiger beschouwden?

,,Ook Rabin wilde het aanvankelijk niet, hij geloofde niet dat die gesprekken in Oslo iets zouden opleveren, maar het moment dat Rabin toestond dat er in het geheim werd onderhandeld met PLO-gezanten, was dat het einde van 'Madrid'. Arafat wist vanaf dat moment dat we hem in feite als gesprekspartner hadden aanvaard. Zoals gezegd, Oslo is nu een feit. Ik heb zelf al in 1995 in de Likoed het voortouw genomen om 'Oslo' te accepteren. Je kan nu eenmaal geen politiek bedrijven alleen maar op grond van een visioen.''

En met die acceptatie van 'Oslo' heeft u ook de weg geëffend voor de verkiezing van Netanjahoe tot premier!

Ja, dat is zo.''

Wat is eigenlijk het verschil is tussen dit kabinet en het vorige?

,,Ik heb als stelregel dat ik in het buitenland nooit de vuile was buiten hang. Laat ik alleen zeggen dat ik hoop dat dit kabinet er één is dat de waarheid wél hoogacht, dat het doet wat het zegt.''

Had u liever een regeringscoalitie gezien met de Likoed in plaats van met de religieuze Sjas-partij.

,,Ja. Niet dat ik Sjas uitsluit. Maar ik had liever gezien dat we eerst een agenda hadden opgesteld en aan de hand daarvan de regering hadden samengesteld. De uitdagingen waarvoor we staan zijn enorm. Een deel van de natie schrijdt voorwaarts met de globalisering, en vaart daar wel bij. Een klein, maar niet onaanzienlijk deel kan zich niet vinden in die modernisering en zoekt zijn toevlucht in de mystiek. Hun kinderen leren niet met computers omgaan, het onderwijs dat zij krijgen mist elke aansluiting bij alle vooruitgang die dat andere deel meemaakt. Die kloof groeit alleen maar en kan leiden tot een diepe scheuring in de samenleving.''

Is het feit dat u het nu over de Israëlische samenleving heeft en relatief minder over de 'grote' vraagstukken van oorlog en vrede, een teken dat dat vredesproces al een gegeven is. Dat de aandacht nu uitgaat naar de maatschappelijke zaken?

,,Ten eerste is het zo dat als ik in het buitenland ben iedereen altijd alleen maar geïnteresseerd is in die politieke zaken. Oorlog, vrede, terreur, dat trekt! Feit is dat we nog niet klaar zijn met het vredesproces. Maar het is wel zo dat Israël daar altijd over verdeeld was. We waren een politiek gepolariseerde samenleving. Tegenwoordig bestaat er in grote mate consensus over deze vraagstukken. Kijk maar naar de verkiezingsuitslag. Mijn allerbeste vriend Benni Begin behaalde met zijn partij (die gekant is tegen het vredesproces - red.) nauwelijks vier zetels. We zijn allemaal naar het midden geschoven. Het is duidelijk dat de meeste van ons bereid zijn tot een compromis.''

,,Daar komt bij dat onze binnenlandse agenda is veranderd. Vroeger zou niemand het belang van de democratie in twijfel hebben getrokken. Nu hoor je dat wel, dat bijvoorbeeld een regering die niet steunt op de meerderheid van de Joodse bevolking, niet legitiem zou zijn. Of dat het opgeven van land niet mag op religieuze gronden. Die mensen stellen de bijbelse wetten boven de wetten van de staat, ze plaatsen hun Jodendom tégenover de democratie. Vroeger hadden we hier één model: op school werden we allemaal opgevoed met een westers, seculier zionisme. Er bestond geen concurrerend model dat al die waarden in twijfel trok. Ik zeg niet dat dat perse slecht is. Het betekent wel dat de Israëlische maatschappij is veranderd van een smeltkroes in een multi-culturele samenleving.''

,,Het is een discussie die nu voor het eerst bestaat. Waarom zou je in plaats van naar Bach, Mozart en Beethoven, niet naar Oem Koeltoem luisteren? Er is geen consensus meer over de cultuur, over de spelregels. We zijn zelfs niet in staat een grondwet op te stellen. Ik wil binnenkort een basiswet indienen waarin ik stel dat alle mensen gelijk zijn. Ik denk dat ik die er wel doorkrijg, maar toch zullen er mensen zijn die het niet vanzelfsprekend vinden dat mannen en vrouwen gelijk zijn, dat Joden en Arabieren gelijk zijn. En dat zijn geen lieden uit de marge van de maatschappij maar centrale figuren in de samenleving.''

Toch zitten er nu bijvoorbeeld voor het eerst Israëlische Arabieren in uw parlementaire commissie van defensie. En ook daar was nogal wat verzet tegen omdat het dan onmogelijk zou zijn alle geheime veiligheidszaken te bespreken.

,,Voor mij is dat vanzelfsprekend. Formeel is er gelijkheid. Het is ook geen enkel probleem. Tegelijkertijd zijn er de laatste weken wel aanslagen geweest door Israëlische Arabieren. Terwijl je toch mag verwachten dat de Palestijnse ethos zich nu ontwikkelt in de richting van een gescheiden Palestijnse entiteit, de Palestijnse burgers van Israël zich loyaal aan Israël moeten tonen. Het verplicht ons allen tot gelijke rechten, ook voor de Palestijnse burgers. Het legt hen verplichtingen op. Ze hoeven geen Jood te worden en op hun scholen ook niet de Joodse nationale schrijvers te onderwijzen. Maar ze moeten wel loyaal zijn. 99 procent van de Arabieren zijn ook geen terroristen. Maar ook onder hen is een opleving van het fundamentalisme. Ze hebben nu ook bussen waarin mannen en vrouwen worden gescheiden. Dat bestond nooit.''

Gaan met die veranderende 'consensussen' de door uw voormalige partij verkondigde stelling nog wel op dat alleen rechts, alleen de Likoed, vrede kan sluiten?

,,Niet perse. Kijk maar: Rabin heeft het akkoord van Oslo gesloten. Wat wel klopt is dat als de Likoed vrede sluit, ze een groter deel van het volk achter zich weet, net zo goed als de stelling waar is dat de Arbeiderspartij makkelijker oorlog kan voeren, omdat er dan grotere consensus bestaat.''

,,De Likoed was natuurlijk wel de eerste die vrede sloot: Menachem Begin in 1977. En niet alleen met Egypte. In Camp David bepaalde hij eigenlijk dat Israël Judea en Samaria (de westelijke Jordaanover - red.) niet kon annexeren. Hij wilde vrede met de Arabieren. Wij in het 'nationale kamp' hebben nooit geloofd in de naïeve these van links dat als je maar zorgt dat de Palestijnen het economisch goed hebben, ze vanzelf van je gaan houden, en als je ze maar uitlegt waarom Israël moet bestaan, je ze wel kan overtuigen. De revisionisten wisten altijd al dat de strijd met de Arabieren onontkoombaar was, dat wij alleen stand konden houden als we sterk waren. Dat het alleen uit een positie van kracht mogelijk was tot een vergelijk te komen. Pas als de Arabieren zouden beseffen dat ze niet van ons af zouden komen, zouden ze tot een compromis bereid zijn. En dat is precies wat er is gebeurd!''

Hoe lang blijft u nog in de Partij van het Centrum. Wilt u niet naar huis terug, naar de Likoed?

,,De Partij van het Centrum heeft een belangrijke bijdrage geleverd... Ik kon indertijd uit moreel oogpunt niet in de Likoed blijven. Maar ik kon ook niet overstappen naar de Arbeiderspartij, al hebben ze me wel van alles aangeboden. Ik moest wel voor het politieke midden kiezen.''

U praat in de verleden tijd.

,,Ja, maar ik denk dat het hele politieke partijenstelsel in Israël gaat veranderen. Het is geen doen nu met vijftien partijen in het parlement. Ik weet niet wat er gaat gebeuren. Misschien komen er hele nieuwe allianties.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden