'We zijn in de armen van de Turken gedreven'

In Jakoruda wonen Pomakken, een eigenzinnig volkje. De Bulgaren vinden dat zij Bulgaren zijn, maar de Pomakken denken daar anders over. Bij de laatste volkstelling noemden ze zich Turken, al spreken ze die taal niet eens. De Bulgaren vatten dit op als hoogverraad, saboteerden de volkstelling en vulden in dat ze eskimo's waren.

Hard gelach klinkt als het adviesbureau van de voormalige Amsterdamse wethouder Walter Etty ter sprake komt. "Als dat verhaal klopt, dan is het een schoolvoorbeeld van wat bij ons de oude communistische elite, de nomenklatoera, doet" , schatert een aanwezige. De nomenklatoera is de kwelgeest van de Bulgaarse economie. Directeuren van staatsfabrieken zijn berucht. Eerst richten ze hun bedrijf opzettelijk te gronde, dan kopen ze het, in het kader van de privatisering, via een stroman op voor een appel en een ei en brengen het weer ten eigen bate tot bloei.

Erger nog was de leegloop direct na de omwenteling van 1989. Zeshonderdduizend mensen verlieten het land, vooral vakkrachten tussen de 25 en 40, op een bevolking van acht miljoen. Bulgaren die zijn gebleven klagen over een nieuw ijzeren gordijn, nu niet, zoals onder de communisten, neergelaten door de eigen regeerders maar door de rest van de wereld. Buitenlandse reizen zijn onmogelijk, het fort Europa heeft de poorten gesloten. Het isolement neemt toe doordat toeristen wegblijven. Een uitzondering zijn de Oostduitsers.

In de eerste jaren na het communisme gingen ze naar landen waar ze vroeger niet heen mochten. Maar nu komen ze terug naar Bulgarije, hun vroegere favoriete vakantiebestemming, even schitterend als goedkoop. Een hotelkamer in het bergstadje Jakoruda kost minder dan twee gulden. Jakoruda ligt in het westelijke Rodopengebergte. Het zou vol toeristen moeten zitten, maar voorlopig worstelt het met een probleem dat ook elders het platteland teistert: een werkloosheid van over de vijftig procent.

Niet alleen wekflessen moeten Jakoruda redden, maar ook stukjes land die mensen hebben gekregen, na de opdeling van collectieve staatsboerderijen. Het garandeert dat er tenminste aardappelen op tafel staan. Het is een hard bestaan. Eruit breken is niet gemakkelijk. Een studente vraagt zich af hoe ze het nieuwe collegegeld moet betalen, drie maandsalarissen van een arts.

Toch straalt ook Jakoruda de vrolijkheid uit die in Bulgarije zo opvalt. Het nog schuchtere kapitalisme uit zich in de vele nieuwe cafe's: theehuizen voor moslims, en andere cafe's met borrels en engelstalige muziek. Er zijn meer cafe's dan theehuizen, wat de indruk kan wekken dat er in Jakoruda vooral christenen wonen, maar dat is onjuist. Jakoruda ligt in het woongebied van de Pomakken, Bulgaarstalige moslims. De Pomakken zijn geen Bulgaarse Turken, ze vormen een aparte groep, al zien ze dat zelf anders. Bij de laatste volkstelling noemden ze zich Turken, en ze gaven Turks op als moedertaal, al spreken ze geen woord van die taal. De overige Bulgaren vatten dit op als hoogverraad, saboteerden de volkstelling en vulden in dat ze eskimo's waren.

Het is wennen om in zo'n 'Zwitsers' berglandschap ineens een minaret te zien. Een paar van vrouwen met hoofddoeken schudden heftig nee op de vraag of ze moslim zijn, maar dat betekent hier juist ja. Vroeger was er alleen maar een moskee in Jakoruda zelf, nu hebben omringende dorpen er ook een. Christenen vragen zich af hoe hun islamitische buren, juist in deze barre tijd, geld hebben voor nieuwe godshuizen. Er gaan verhalen over giften van internationale islamitische organisaties.

Kennis van Turks blijkt van beperkt nut in Jakoruda. De imam, de voorganger in de moskee, is een van de weinigen, die de taal wel machtig is. Hij komt niet uit Jakoruda zelf. "Bent u nou Pomak of Turk?" Wat is een Pomak, wil hij weten. "We zijn toch allemaal Turken?" Iedereen in Jakoruda spreekt volgens hem Turks. Dat geldt niet voor gemeenteleden die buiten de moskee op een bankje zitten. De imam komt met een nieuw bewijs, een grafsteen van 200 jaar oud, met een Arabisch opschrift.

Na de omwenteling kon hij voor het eerst naar Mekka. Twintig jaar eerder had hij ook tijd voor bezinning. De politie herbergde hem twee jaar op een eilandje in de Donau omdat hij weigerde zijn islamitische naam in te ruilen voor een Bulgaarse. In 1984 moesten de Bulgaarse Turken hun namen veranderen, maar de Pomakken waren al in 1972 aan de beurt, en tien jaar daarvoor de zigeuners. In Jakoruda zijn in 1972 doden gevallen onder de Pomakken, het getal zeven wordt genoemd.

De 'Turkse' burgemeester is zwanger en moet thuis blijven. Ook wethouder Ibrahim Mehmet Kongya is 'Turk'. Is er buitenlandse manipulatie in het spel? Nee, antwoordt hij, wat heeft Turkije er nou aan om van de Pomakken Turken te maken? Hopen Pomakken zich te vestigen in Turkije, waar het economisch beter gaat, een andere theorie? Onzin. Hopen ze op Turkse bescherming, voor als het in Bulgarije mis gaat, zoals in Bosnie, waar ook Slavisch sprekende moslims de kop van jut zijn? "Nee, Bulgarije is onze veiligheidsgarantie" . Waarom noemt hij zich dan wel Turk? "Ze hebben altijd voor ons bepaald wat we zijn, nooit hebben ze ons gevraagd wat we er zelf van vonden. Ze hebben ons ingeprent dat we geen echte Bulgaren zijn omdat we geen christen zijn. Ze hebben ons in de armen van de Turken gedreven" .

Volgens de christelijke aardrijkskundeleraar Zivko Sakatziev zit de Turkse partij 'Beweging voor vrijheid en recht' erachter. Hij vermoedt de hand van Turkije en Amerika in het geheel, ook in de schoolstaking, die drie maanden heeft geduurd. Leerlingen en ouders eisten de aanstelling van voldoende leraren om onderwijs in de Turkse taal te geven. Op de muur verschenen leuzen als: de Bulgaren vermoorden de Turken. Een soortgelijke staking was er in Macedonie.

De christenen kennen, zegt Sakatziev, nog de naam van de man die Jakoruda tot de islam dwong, Petar Tsjopev, die als jongetje door de Turken was opgepakt en een militaire opleiding kreeg. Zijn islamitische naam was Bencika. In 1669 kwam hij in Jakoruda terug. Hij sloeg zijn twee broers het hoofd af toen ze weigerden moslim te worden. Zijn moeder was een van de eerste bekeerlingen. Het was niet de gewoonte van de Turken om christenen te dwingen moslim te worden. Aan de bekering van Pomakkenland ging een rebellie binnen de christelijke gemeenschap vooraf. De Turken hadden in hun rijk de leiding van de orthodoxe christenheid toevertrouwd aan de Griekse patriarchen. In de tweede helft van de zeventiende eeuw wilden Bulgaarse christenen de Griekse liturgie vervangen door een in de eigen volkstaal.

De patriarch gedroeg zich als een leraar die geen orde kan houden en de hulp inroept van de rector. Hij klaagde de Bulgaren aan bij de sultan. De grootvizier rekende af met de Bulgaren in de Rodopen. Hij besloot de overlevenden te bekeren tot de islam, om de patriarch te verlossen van die lastpakken en om de Turken te verzekeren van een islamitische voet aan de grond op de Balkan.

Pas in 1913 kwam Pomakkenland bij Bulgarije. Al voor 1972 probeerden de autoriteiten zesmaal de Pomakken te dwingen hun namen te veranderen. Maar bij verkiezingen was er altijd wel een partij die de stemmen van de Pomakken kocht door hun te beloven dat ze hun islamitische namen terug zouden krijgen. De rollen zijn nu omgedraaid. Wethouder Kongya dreigde een lerares met ontslag vanwege Bulgaars nationalistische propaganda. Moslims staan onder druk om Bulgaarse namen af te zweren, ook als ze dat niet willen. Een strafmaatregel is dat ze zich niet kunnen laten begraven op islamitische begraafplaatsen. Studenten krijgen buitenlandse studiebeurzen aangeboden als ze hun naam verislamiseren.

Is er meer aan de hand dan dat een onderdrukte minderheid opkomt voor de eigen identiteit, nu dat eindelijk kan? De Pomakken hebben in elk geval bereikt dat de overige Bulgaren knap zenuwachtig worden. Het vergif van de Bosnische oorlog draagt daartoe bij. De aardrijkskundeleraar zag onlangs een video over Bosnie, volgens hem onder de Pomakken verspreid door de Beweging voor recht en vrijheid. De kijkers kregen de aansporing om tegen de christenheid te vechten. Niet iedereen is even pessimistisch, maar er zijn Bulgaren die denken dat het zuiden van hun land, met de Turken in het oosten en de Pomakken in het westen, Bulgarije's Bosnie kan worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden