We zijn het slenteren verleerd

Jonge Mexicaanse drentelt denkend door de stad

De kleine, eigenzinnige uitgeverij Karaat maakt er geen geheim van. 'Valse papieren', het debuut van de jonge Mexicaanse schrijfster Valeria Luiselli, is 'geen roman, geen reisverhaal, geen essay, maar alles tegelijk' - zo lezen we in de flaptekst. Je moet maar durven om een boek van een volkomen onbekende schrijfster zo'n diffuse genreomschrijving mee te geven, in tijden waarin de meeste lezers zich het liefst laten entertainen door meeslepende romans. In de begeleidende persinformatie wordt zelfs gesproken van 'narratieve essays'.

Maar wat ben ik blij dat ik me niet heb laten afschrikken door deze zwaarwichtige karakteristieken. Het tegendeel blijkt waar: 'Valse papieren' is een lichtvoetige en betoverende collage waarin de schrijfster omzwervingen door mythische wereldsteden als Venetië, New York en Mexico-Stad weet te verbinden met scherpzinnige meditaties over lezen en schrijven, de eenzaamheid van de metropool en de rijkdom van een nomadisch bestaan.

Cees Nooteboom, onze eigen literaire nomade, omschrijft in zijn voorwoord het geheim van dit wonderlijke boekje als een 'combinatie van onbevangenheid en intelligentie'. Het zijn precies de basisingrediënten voor het essay in de ware zin des woords: een verkenning, een aftasten van de werkelijkheid op papier.

De piepjonge schrijfster (in 1983 geboren in Mexico-Stad, inmiddels woonachtig in New York) treedt in de voetsporen van illustere voorgangers door haar overpeinzingen in te bedden in haar omzwervingen door steden die tot de verbeelding spreken. Ze is zich bewust dat ze in een traditie staat: van Rousseau en zijn tot Walter Benjamin, die flanerenderwijs de ziel van steden als Berlijn en Parijs peilde. Luiselli kent haar klassieken (ook Walser en Barthes passeren de revue) verwijst er regelmatig naar, zonder te koketteren met haar literaire bagage. Ze belijdt haar liefde voor de oude kunst van het flaneren, maar merkt op dat het denkend slenteren in de hectische metropolen onder druk is te komen te staan ('Behalve degenen die gewoon nog met hun hond uit wandelen gaan, de kinderen die van school terugkeren, de alleroudsten en de straatverkopers, heeft niemand in de hedendaagse stad het recht een slentertempo aan te nemen').

Luiselli heeft inmiddels de fiets ontdekt als alternatief. Wat de flaneur niet meer voor elkaar krijgt, doet nu 'de fietsganger': 'In eenzaamheid voortslenteren en opgaan in het zoete deuntje van zijn overpeinzingen.'

Een mooi voorbeeld van Luiselli's werkwijze is hoe ze een fietsende omzwerving door de straten van Mexico-Stad combineert met een onderzoek naar het begrip saudade, Portugees woord voor een gemoedsgesteldheid die zich lastig laat definiëren. Ze overpeinst begrippen die eraan raken zonder er precies mee samen te vallen (heimwee, melancholie, nostalgie), merkt en passant op hoe zulke begrippen in de loop van de geschiedenis van gevoelswaarde veranderen, en komt na al haar omtrekkende bewegingen tot een typische Luiselli-conclusie: "Saudade loenst: ze kijkt met een oog vooruit en het andere achteruit."

De fascinatie voor zo'n onderwerp is illustratief voor de melancholieke ondertoon van deze bundel. In al haar jeugdige onbevangenheid geeft de schrijfster blijk van een scherp besef van het voorbijgaan van de tijd, zichtbaar in de voortdurende fysieke veranderingen in de steden waar wij wonen. Ze heeft in het bijzonder oog voor de zogenaamde relingo's, braakliggende stukken grond, doelloos achtergelaten, leegtes die vol verborgen betekenissen zitten waarop de schrijver zijn verbeelding kan loslaten.

Het leidt tot overpeinzingen over het schrijven zelf. Leegstaande huizen inspireren tot onderhoudende bespiegelingen over het ordenen van je boekenkast. Typisch voor de aard van deze bundel is ook hoe Luiselli het (her)lezen van boeken vergelijkt met het (her)bezoeken van steden.

Zo dient Valeria Luiselli zich aan als een jong talent dat op een volstrekt eigenzinnige manier vorm geeft aan haar literaire ambities. Iemand die een hartstochtelijk pleidooi houdt voor het plezier van denken, van stilstaan bij wat je ziet. Na lezing van 'Valse papieren' ga je anders om je heen kijken.

Valeria Luiselli: Valse papieren. Uit het Spaans vertaald door Merijn Verhulst, Karaat, Amsterdam; 144 blz. € 16,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden