We zijn altijd en overal in beeld

'De meeste Nederlanders zijn in een relatief korte periode van twintig jaar gewend aan de camera op straat', aldus onderzoeker Sander Flight. Beeld Hollandse Hoogte / Peter Hilz

De databank van de politie stroomt vol met bewakingsbeelden, 'maar als het gaat om het veiligheidsgevoel is er weinig bewijs dat de camera werkt'.

Geen mooier bewijs dan een beeld van een verdachte die zijn ladder tegen het huis zet of een plaatje van een vrouw die staat te pinnen met een zojuist gestolen pinpas. In krap een jaar tijd is de politiedatabank gegroeid van 100.000 door particulieren en bedrijven aangemelde camera's tot 160.000 stuks. En het einde is nog lang niet in zicht. 

In de twee dagen na de melding in Trouw van de spectaculaire groei en de aandacht daarna werden maar liefst 1500 camera's aangemeld bij de databank, meldt de politie. Normaal gesproken komen er gemiddeld 180 per dag binnen. Niet zo lang geleden leidden camera's in het straatbeeld nog tot verhitte discussie over verlies van privacy. Heeft de burger de behoefte aan privacy ingeleverd voor een ander doel? En waarom zijn de privacywaakhonden zo stil?

Handig

"Dat project Camera in Beeld van de politie is op zich legitiem", vindt Vincent Böhre van Privacy First, een stichting die ijvert voor het behoud van het recht op privacy. "Ik kan me goed voorstellen dat het heel handig kan zijn als je beelden hebt en daar snel op kunt handelen." Hij wijst er daarbij op dat met de beelden ook schendingen van de privacy kunnen worden opgespoord of zelfs voorkomen. Immers, geweld is een schending van de persoonlijke integriteit en een inbraak in een woning een inbreuk op het recht ongestoord te mogen leven. Böhre ziet de voordelen van de politiedatabank en cameragebruik, maar ook de bedreigingen.

Zo is er een mogelijkheid dat de politie meekijkt bij bedrijven die via monitoren kijken in bedrijven waar ze camera's hebben hangen. Life View heet dat en ook die technologie kan heel nuttig zijn als er sprake is van een directe bedreiging. "Maar we moeten wel uitkijken dat we niet het verlengstuk worden van de politie, dan gaan we, gechargeerd, richting een politiestaat. De politie vraagt ons al op veel manieren om behulpzaam te zijn. En er zijn al whatsappgroepen waarin mensen elkaar waarschuwen. Zo komen we in een glazen samenleving waarin iedereen elkaar bespiedt. Is dat een gezonde maatschappij? We moeten daar alert op blijven. Zijn bijvoorbeeld die camerabeelden die nu worden gebruikt rechtmatig verkregen? Je mag niet zomaar, zonder noodzaak een camera ophangen. Daar moet een reden voor zijn. Ik weet zeker dat bij die 160.000 camera's die nu gemeld zijn, een aantal is dat niet door de beugel kan. Er moet toch een toetsing zijn of de beelden niet verkregen zijn op basis van illegale camera's?"

Kritisch, maar niet afwijzend. Zo laat de houding van Privacy First zich typeren. Dat is ook het beeld dat Sander Flight schetst, onderzoeker en adviseur op het gebied van veiligheid en criminaliteit: "De camera is normaal geworden. Net als ik zijn de meeste Nederlanders in een relatief korte periode van zo'n twintig jaar gewend aan de camera op straat", doceerde hij vorig jaar tijdens zijn college over de psychologie van de camera in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. Juist dat 'normale' is voor hem als onderzoeker interessant. "Het was nooit de bedoeling dat camera's normaal zouden worden. Het was namelijk de bedoeling dat ze heel erg zouden opvallen zodat mensen zich er veilig door zouden gaan voelen en dat boeven zich beter zouden gaan gedragen."

Dwingende ogen

Flight proeft in de samenleving inmiddels 'cameramildheid'. De voorstanders van de camera's hebben na de introductie van de straatcamera's in 1995 niet gekregen wat zij wilden: een wereld waarin de 'dwingende ogen' van de camera zorgden voor diepe daling van de criminaliteit. En de tegenstanders kregen ook ongelijk in hun vrees dat de camera hun leven negatief zou gaan beheersen. "Het leven ging gewoon z'n gangetje op straat. Er waren geen schandalen met camerabeelden die voor grof geld werden doorverkocht aan een televisiezender en jochies met capuchons zijn niet preventief aan de rand van het cameragebied geweerd."

Maar vinden de burgers cameratoezicht nu goed of slecht? Uit door Flight aangehaald Engels onderzoek blijkt dat 56 procent van de ondervraagden camera's een goed idee vonden. Dat was dan wel het antwoord op de simpele vraag: vindt u cameragebruik een goed of een slecht idee? Werd de vraag voorzien van een inleiding, bijvoorbeeld door te melden dat door de beelden vermiste kinderen konden worden gevonden, dan vond vrijwel iedereen de camera een goed idee. De cameramildheid werd ook waargenomen bij onderzoek op de Amsterdamse Wallen. Gevraagd of het cameragebruik een schending van de privacy was, gaf 42 procent een jaar voor het feitelijk ophangen 'ja' als antwoord. Dat daalde naar 19 procent toen de camera's er hingen.

De databank met daarin opgenomen de adressen waar in Nederland bewakingscamera's hangen, is feitelijk een onderdeel van de inmiddels zeer omvangrijke samenwerking tussen politie en publiek. Beelden uit de databank worden bijvoorbeeld getoond in het programma 'Opsporing Verzocht' van AVROTROS. Een opsporingsprogramma dat inmiddels 35 jaar bestaat. In het seizoen 2015/2016 was het kijkcijfer het hoogst in de afgelopen tien jaar, 1.255.000 kijkers. Maar er zijn ook overeenkomsten met programma's van andere omroepen. Met 'Hart van Nederland' van SBS, met 'Goedemorgen Nederland' van WNL en met het ANP.

Je beste vriend

Volgens Marnix Eysink Smeets, lector publiek vertrouwen in veiligheid aan de Hogeschool Inholland, is die behoefte om met de politie samen te werken, toegenomen "omdat we in onzekere tijden terecht zijn gekomen, tijden waarin mensen de behoefte hebben aan een politie als baken van veiligheid en standvastigheid. Het wekt geen verwondering dat de burgers de politie meer in hun taak willen steunen. Je kunt het zien aan de explosieve groei van whatsapp-buurtpreventiegroepen. Een niet te verwaarlozen groep burgers wil de politie graag helpen met haar werk Nederland veilig te houden. We voelen ons overigens de afgelopen 20 jaar, als het gaat om de angst voor traditionele criminaliteit, een stuk veiliger. Die angst voor criminaliteit is teruggelopen, maar er zijn andere angsten, soms heel diepe, voor in de plaats gekomen. Het gaat om de vrees voor terrorisme, voor migrantenstromen en voor geopolitieke spanningen."

"Veiligheidszorg draait voor een belangrijk deel om symboliek", denkt Eysink Smeets. "Een camera is zo'n symbool, lekker tastbaar en voor de leek is het iets dat wel moét werken. Als het gaat om het veiligheidsgevoel is er weinig bewijs dat de camera werkt. Een paar jaar geleden liet een systematische analyse van het onderzoek dat wereldwijd beschikbaar is naar de effecten van cameratoezicht op de fear of crime ook geen enkel effect zien. Wel liet men de mogelijkheid open dat camera's op zogeheten hotspots het veiligheidsgevoel wel wat zouden verbeteren, maar ook dat kon nog niet met gezag worden gezegd. Als je de camera plaatst gaan mensen zich dus niet aantoonbaar veiliger voelen. In de Nederlandse praktijk is wel te zien dat als je ze weghaalt, je op weerstand stuit omdat mensen dan aangeven zich onveiliger te voelen."

Eysink Smeets ziet de camera wel een rol spelen in het rechtvaardigheidsgevoel. "Het lijkt er op dat we steeds meer waarde zijn gaan hechten aan rechtvaardigheid. En we denken dat het cameratoezicht ons helpt dat te realiseren. Als je als crimineel ons dan toch iets aandoet, dan hebben we in ieder geval nog een middel achter de hand om je in de kraag te grijpen."

De deur van de buren is verboden terrein

Een camera ophangen om te zien hoe laat de buurvrouw 's nachts thuis komt? Vergeet het maar: die camera hangt er illegaal.

Het is niet verboden om een camera ter beveiliging van het eigendom te installeren, maar er zijn wel regels.

De camera mag maar één doel dienen en dat is de beveiliging van het persoonlijk bezit. Dat mogelijk een deel van de openbare weg wordt gezien, is onvermijdelijk, met een camera de eigen carport in beeld nemen, maar ook de deur van de buren mag weer niet. Er dient wel gewaarschuwd te worden dat er cameratoezicht is. Dat betekent dat er een bordje aan de deur moet hangen.

Aan de opslag van beelden hangt een termijn van meestal 28 dagen en de beelden zijn alleen voor de eigenaar van de camera beschikbaar, niet voor derden. De politie moet de beelden vorderen.

Lees ook:

De particuliere camera rukt op als hulpje van de politie

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden