We zijn allemaal Rémi

Uit de mottenballen | In de VPRO-kerstserie 'Alleen op de wereld' is Rémi een jongen van nu, met trainingsbroek en gympies. De hertaling van het boek blijft wél dicht bij het origineel uit 1878.

Het duurt even voordat hij snapt dat vader Barbarin hem heeft achtergelaten bij een tankstation. Rémi kan het zich simpelweg niet voorstellen. Ze hadden elkaar net ontmoet, hij en zijn jarenlang afwezige vader, en de gezamenlijke rit in de 'super-space-cabine' van de vrachtwagen was juist zo gezellig. Zou Barbarin hem niet gewoon vergeten zijn? Daar staat hij dan, in het neonlicht bij een verlaten pomp. Zonder geld, zonder mobiele telefoon, helemaal alleen.

Dit is vondeling Rémi anno 2016. Met zijn grijze trainingsbroek, gympies en trompet is het blonde jongetje (gespeeld door Julian Ras) de hoofdpersoon van 'Alleen op de wereld', een nieuwe VPRO-serie gebaseerd op de klassieker van de Franse auteur Hector Malot uit 1878.

De zwerftocht van misschien wel de eenzaamste hoofdpersoon uit de jeugdliteratuur was een goed uitgangspunt voor een kerstserie, zegt initiatiefnemer en een van de drie scenaristen, Mieke de Jong. "Maar het boek is al heel vaak verfilmd, ik had niets toe te voegen aan de bestaande beelden. Wat nou als we vondeling Rémi verplaatsen naar deze tijd, dacht ik plotseling, hoe zou dat gaan? Hoe zou hij zich dan voelen? En wie zou hij tegenkomen?"

In de televisieserie, die vanaf dinsdag wordt uitgezonden op NPO Zapp, vindt moeder Barbarin vondeling Rémi in een supermarkt. Getweeën leiden ze een heel gewoon leven, tot zijn elfde verjaardag. Dan duikt Barbarins man op, die moeder en zoon van elkaar scheidt. Gelukkig ontmoet Rémi straatmuzikant Vitalis en zijn dieren - drie honden en een varken in plaats van het aapje Joli-Coeur, met wie hij in een camperbusje in Nederland op zoek gaat naar zijn echte moeder.

De vertaling naar het hier en nu was spannend, erkent De Jong. "Het is natuurlijk een heilig boek. En we hebben een heel grote vrijheid genomen. Het verhaal is anders geworden, maar het veerkrachtige karakter van Rémi en de heftige dingen die op zijn pad komen hebben we - op een andere manier verpakt - overgenomen. En natuurlijk is de kernvraag hetzelfde: vindt hij zijn thuis?"

De eerste reacties op de serie zijn positief. "Het grootste compliment dat ik heb gekregen is dat iemand tijdens het kijken net zo hard heeft moeten huilen als bij het lezen van het boek. Ik denk dus dat we erin geslaagd zijn om Rémi's avontuur, dat ik al sinds mijn tiende met me meedraag, met net zo veel diepgang over te brengen als Malot dat heeft gedaan."

Behoefte aan nostalgie

Naast de kerstserie is er ook een nieuwe vertaling van 'Alleen op de wereld' verschenen, uit de pen van Tiny Fisscher - met kleurrijke illustraties van Gouden Penseel-winnares Charlotte Dematons. "Dat die twee gelijktijdig opduiken is totaal toevallig", zegt de schrijfster. "Ik denk dat het met de tijd te maken heeft. We leven in zo'n snelle wereld dat we af en toe terug willen grijpen naar hoe het vroeger was. Dat zie je op televisie met remakes van oude programma's, in de boekenwereld met heruitgaven en bij musicals als 'Petticoat': er is behoefte aan nostalgie."

Zelf had Fisscher dat verlangen ook. "Ik las 'Alleen op de Wereld' voor het eerst toen ik elf was. Ik weet nog goed hoe ik Rémi als het ware werd, en hoe ik heb moeten huilen om de zielige, maar met name ook tijdens de gelukzalige momenten in het verhaal. Een aantal jaar geleden tikte dit boek weer op mijn schouder."

Fisscher keek om zich heen en zag dat de huidige twintigers en dertigers het verhaal van de vondeling amper kennen. "Hoe lager de leeftijd, hoe kleiner de kans dat ze het boek gelezen hebben. Eeuwig zonde, vond ik dat. Maar ook logisch: de integrale vertaling is te moeilijk, te ouderwets en wollig geworden."

Ze besloot de jeugdavonturenroman opnieuw te vertalen. Wie het nieuwe boek leest, merkt inderdaad op dat de taal minder gedragen is dan in eerdere versies als de bekende vertaling van August Willemsen uit 1999. Ook zijn bepaalde woorden aangepast - 'logement' heeft Fisscher bijvoorbeeld vervangen door 'herberg'.

"Dit project was een hele kluif", erkent ze. "Ik wilde niet op mijn knieën gaan zitten voor de kinderen, en een hertaling schrijven met alleen maar korte zinnen en simpele woorden. De jeugd kan best wat hebben. Bovendien is het boek voor een kind van tien bedoeld, maar ook voor volwassenen. Ik moest steeds zoeken naar een balans: hoe kan ik het boek toegankelijker maken zonder de ouderwetse sfeer van Malot aan te tasten?"

Hoewel Fisscher duidelijk dicht bij het boek is gebleven, zijn enkele stukken van het verhaal gesneuveld. Zo is de passage waarin Rémi met een groep arbeiders opgesloten raakt in een mijn behoorlijk ingekort.

"Drie hoofdstukken gingen over die ramp in de mijn. Met nog een extra hoofdstuk ertussenin." Ook het deel van het verhaal waarin Rémi in Londen in de gevangenis belandt, is verdwenen. "Tijdens het lezen dacht ik 'Hoe lang duurt het nog? Nou mag-ie zijn moeder weleens vinden'. En als ík dat al had..."

Hier en daar heeft Fisscher het boek dus wat ingekort. "Maar niet rigoureus hoor, het verhaal is helemaal intact gebleven. Want het boek moderniseren naar nu, dat was geen optie. Ik zie het al voor me, een jongen alleen met zijn iPhone op stap. Gatsie. Dat had geweld gedaan aan de setting, de sfeer en het verhaal. Ik zou niet durven."

Een tijdloos thema

Is het levensverhaal van de vondeling in de 21ste eeuw nog wel actueel? "Zeker weten", stelt scenarist De Jong van de tv-serie. "Rémi stuit op allerlei dilemma's waar kinderen van nu ook tegenaan lopen - hij is een kleine filosoof. Wat is geld waard, wat is goed en wat kwaad, wat is vriendschap? Met ieder mens dat hij tegenkomt, verandert zijn blik op de wereld. Dat zet aan tot nadenken."

Ook Fisscher denkt dat de zoektocht van Rémi tijdloos is. "Jong en oud, ieder mens kan zich identificeren met hem. Wie is er - bewust of onbewust - niet op zoek naar zijn wortels, naar verbintenissen met anderen, naar ons thuis?"

Sterker nog, juist nu zijn die levensvragen volgens haar belangrijker dan ooit. "Denk aan de vluchtelingenproblematiek en aan al die mensen op de wereld die net als Rémi ontheemd zijn. En ook in Nederland worstelen mensen met het 'thuisgevoel', met wie ben ik en waar hoor ik, een levenslang proces. Het thema van Malots verhaal is dus universeel. We zijn allemaal Rémi."

De VPRO-serie 'Alleen op de wereld' is vanaf 6 december dagelijks om 18.00 uur te zien op NPO Zapp.

Hector Marlot, 'Alleen op de wereld'. Bewerking: Tiny Fisscher, met illustraties van Charlotte Dematons. Gottmer, Haarlem, 24,95 euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden