'We zijn allemaal nihilisten'

Paul van Tongeren over Occupy Amsterdam: "Eigenlijk zeggen de demonstranten hetzelfde als vroeger de gevestigde orde tegen de nieuwlichters zei: 'Jullie geven nergens meer om en jullie maken daarmee alles kapot'." © Marc van Dijk

'Nihilisme' wordt vaak als scheldwoord gebruikt. Hoogleraar en Nietzsche-kenner Paul van Tongeren legt uit dat niemand aan het nihilistische schema kan ontsnappen. 'Ze nemen geen genoegen met de werkelijkheid zoals die is, maar koesteren een illusie die er zin aan moet geven.'

Het kartonnen bord dat de demonstrant tijdens Occupy Amsterdam omhoog houdt, heeft een duidelijke boodschap: de financiële wereld is nihilistisch. En dat is niet als compliment bedoeld, maar als een beschuldiging.

Paul van Tongeren, hoogleraar wijsgerige ethiek aan de Radboud Universiteit Nijmegen, vindt het een opmerkelijk protestbord. Niet omdat nihilisme als scheldwoord wordt gebruikt, dat is bijna standaard.

Jongeren versus de gevestigde orde
Van Tongeren: "Wie vandaag de dag de term nihilisme hanteert, rekent zichzelf er meestal niet toe, maar vindt dat anderen het zijn. In dit geval 'de nihilisten van het grote geld', de bank- en beursmensen. Zij staren zich volgens de demonstrant blind op winst en rijkdom, en hebben geen oog voor échte waarden."

Zo begon het ook ooit met de term nihilisme, vertelt Van Tongeren in een prikkelende collegereeks die eerder deze week op cd verschenen is. In de achttiende eeuw waren het vooral de dominees die de atheïsten voor nihilist uitmaakten. Steeds beschuldigde de gevestigde orde de jongeren, de vernieuwers, van nihilisme.

Van Tongeren: "En nu, anderhalve eeuw later, is het met de banken en de demonstranten precies andersom. Nu zijn het de jongeren die de gevestigde orde voor nihilistisch uitmaken. Eigenlijk zeggen de demonstranten precies hetzelfde als vroeger de gevestigde orde tegen de nieuwlichters zei: 'Jullie geven nergens meer om en jullie maken daarmee alles kapot'."

Maar de demonstrant verdedigt toch juist de waarden die de nihilist verwerpt?

"De Duitse filosoof Friedrich Nietzsche zou zeggen dat die demonstrant zelf ook nihilistisch is. Om dat te begrijpen moet je weten wat Nietzsche precies onder nihilisme verstaat. Bij hem krijgt dat begrip een veel rijkere betekenis. Hij ontleent de term aan de beroemde roman van Toergenjev 'Vaders en zonen'. Daarin worden de vroege Russische revolutionairen geschetst. Die noemden voor het eerst niet de anderen maar zichzelf nihilist. Zij verwierpen alle traditionele waarden, op zoek naar echte bevrijding.

"Omdat ze 'niets' voor waar aannamen, noemden ze zich 'nihilist'. Maar Nietzsche constateert dat deze zogenaamde 'nihilisten' niet echt alle bestaande waarden verwierpen, zoals ze zelf beweerden."

Ze geloofden stiekem tóch ergens in?

"Inderdaad. Toergenjevs roman bevat daarvan treffende voorbeelden. Als de nihilist Bazarov na een vruchteloze ethische discussie met oudere heren de kamer verlaat, zegt hij iets in de trant van: 'Kletsen jullie maar verder, dat levert toch niks op. Ik ga naar buiten, kikkers onderzoeken.'

Die vroege nihilisten geloofden niet alleen heilig in vrijheid, maar ook in empirisch onderzoek, in de natuurwetenschap. Ze verwierpen de wetenschap van de ouden, maar stelden er een andere voor in de plaats. Vrijheid en waarheid golden voor hen als hoge waarden.

"Nietzsche keert daarom de aanvankelijke these om: het nihilisme zit niet in het ontkennen van waarden, maar juist in het bevestigen ervan! Volgens Nietzsche onderwerpen nihilisten de werkelijkheid aan een norm of ideaal. Ze maken de waarde van het werkelijk bestaande afhankelijk van iets dat zelf niet werkelijk is. Van een objectiviteit die buiten de werkelijkheid zelf ligt, maar die maatgevend wordt voor de werkelijkheid."

Dan is de paus ook een nihilist.

"In Nietzsche's termen zou de paus ook een nihilist zijn. Het verwarrende is alleen dat het nihilistische karakter van waarden pas blijkt op het moment dat ze onderuit gehaald worden."

Zoals wanneer iemand roept: 'God is dood'?

"Precies. Die zin is natuurlijk door Nietzsche een gevleugelde term geworden. Maar hij kwam al eerder voor, bijvoorbeeld in 'De gebroeders Karamazov' van Dostojevski, een andere Russische schrijver die Nietzsche inspireerde.

"Dostojevski ageerde tegen de nihilisten en waarschuwde: 'Als God niet bestaat, is alles geoorloofd'. Met andere woorden: dan is niets meer de moeite waard, dan zijn we verloren. Daaruit blijkt voor Nietzsche de nihilistische aard van het geloof in God. Kennelijk hebben we de zin van het leven afhankelijk gemaakt van God, iets buiten de werkelijkheid zelf.

"Wat voor God geldt, geldt net zo voor 'waarheid', 'goedheid', 'schoonheid': het zijn idealen waaraan we de werkelijkheid hebben onderworpen. Als het geloof daarin verdwijnt, blijft er een waardeloze werkelijkheid over. Of het nu de empiristen zijn of de platonisten, de theïsten of de humanisten: volgens Nietzsche doen ze allemaal hetzelfde. Ze nemen geen genoegen met de werkelijkheid zoals die is, maar koesteren een illusie die er zin aan moet geven."

Wat gebeurt er als zo'n illusie of 'hoogste norm' onderuit wordt gehaald?

"Nietzsche onderscheidt een aantal voorkomende reacties. De meest voorkomende is de ontkenning. Dat is de positie van de demonstrant met het bord. Zij zegt: 'Er bestaan wel degelijk hogere waarden, en dat zouden jullie ook moeten zien'. Dat is een vorm van vasthouden aan nihilistische waarden."

"Eén fase verder is de nihilist die zegt: 'Ik heb me vergist'. Dat is de teleurgestelde jongere, misschien deze demonstrant over een paar jaar. Als ze ziet dat de wereld ook na een hele tijd demonstreren niet verandert, als ze zelf materialistisch is geworden en moet toegeven: 'Zelfs in mij bestaan die hogere waarden niet meer'.

Dat kan vervolgens leiden tot een soort verslagenheid: 'Als er geen waarden meer zijn, als God dood is, heeft niets meer zin. Dan is de zelfmoord eigenlijk de enige aangewezen weg.' Deze reacties vallen onder wat Nietzsche het 'passieve nihilisme' noemt."

"Een andere reactie is het 'actieve nihilisme'. Dat zien we misschien een beetje in de Occupy-beweging zoals ze zich in Rome manifesteerde. Daar sloegen anarchistische groeperingen de straat kort en klein. Het actieve nihilisme gelooft nergens in, maar het berust niet in de vaststelling: 'Ach, het is allemaal zinloos'. Nee, het vindt alle schijnvertoningen in de wereld zo huichelachtig, dat alles wat zogenaamd zin geeft, verwoest moet worden.

"Maar ook daarvan zegt Nietzsche dat het weer een nieuw geloof is. Kijk maar naar het fanatisme van de vernietigers: ze geloven daarin! Vergelijk het met het stukslaan van afgodsbeeldjes. Net als in het Oude Testament toont de beeldenstormer daarmee enkel zijn geloof in de ware God."

Zijn we dan allemaal nihilisten?

"Ja, volgens Nietzsche kunnen we niet aan dit nihilistische schema ontsnappen. Maar als we er doorheen durven gaan, kunnen we het misschien wel overwinnen."

Paul van Tongeren 'Nietzsche & het nihilisme'; ISVW Uitgevers / Luisterwijs; ISBN 9-789491-224072; 7 cd's, totale duur: 462 min; € 49,95



Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden