'We zien onszelf niet graag verloren in woeste razernij'

null Beeld reuters
Beeld reuters

We maken ons schuldig aan een maar al te begrijpelijke denkfout, meent Ger Groot. Fanatisme en irrationaliteit komen van hèn, de anderen, maar wíj (de verantwoordelijken, de piloten) baden in het koele licht van de ratio.

Ger Groot

'Meer dan in vergelijkbare landen staan Duitsers op hun werk onder grote druk,' schreef correspondent Antoine Verbij tien dagen geleden vanuit Berlijn. Hij interviewde de socioloog Heinz Bude, die een boek schreef over de angsten waaraan mensen bloot staan in een ogenschijnlijk almaar veiliger samenleving. Angst om niet mee te kunnen komen, om niet aan de verwachtingen te kunnen voldoen.

Fatale stroomversnelling
In de daaraan voorafgaande dagen was duidelijk geworden dat co-piloot Andreas Lubitz vlucht 9529 van Germanwings opzettelijk had laten neerstorten. Lubitz vreesde medisch ongeschikt te worden verklaard voor zijn beroep. De controles op de piloten van Lufthansa en haar dochters zijn streng, omwille van de veiligheid waarin onze samenleving volgens Bude zo uitblinkt. Maar juist die controles brachten de gebeurtenissen kennelijk in een fatale stroomversnelling.

Moeten we het daarom dan maar wat minder nauw nemen met de controle? Ik denk niet dat iemand dat zou bepleiten. Maar misschien wel dat we onze veiligheidsverwachtingen wat zouden moeten temperen. Hoeveel preventie je ook op de been brengt, catastrofes zijn nooit helemaal uit te sluiten, zo schreef Rick Peeters meermalen in deze krant. En dus zullen we steeds weer 'teleurgesteld worden door de illusie van volledige preventie.'

undefined

Dat zijn verstandige woorden, maar ik denk dat er iets aan ontbreekt. 'Met een suïcidale piloot hield in 2015 niemand rekening,' schreef Peeters. Dat is niet helemaal waar. Twee maanden voor de crash beschreef de Nederlandse piloot Jan Cocheret wat er met een gesloten cockpitdeur en daarachter een malende co-piloot en kon gebeuren.

Rationeel handelende wezens
Gewoonlijk gaan we ervan uit dat mensen rationeel handelende wezens zijn en daar richten we de wereld naar in. Meestal terecht. Maar soms slaan de stoppen door, in blinde wanhoop, woede of frustratie. En als Heinz Bude gelijk heeft, zouden die incidenten wel eens kunnen toenemen.

Onder het liberale parool dat mensen geleerd moet worden alles uit zichzelf te halen wat in hen zit, neemt de maatschappelijke druk waarover hij spreekt almaar toe. En daaronder kunnen mensen op een bepaald moment doorslaan. Depressie is hard op weg volksziekte nummer één te worden, zo constateerde de WHO al enige tijd geleden. Als werkgever of overheid kan - en moet - je dat zoveel mogelijk in de gaten proberen te houden. Ook bij Lufthansa was het geestelijk evenwicht van onderdeel van de medische controles.

Averechts werken
Maar geen enkele preventie is waterdicht: daarin heeft Peeters gelijk. En soms werkt ze, zoals we al zagen, averechts. Dat het met mensen soms mis gaat is niet te voorkomen. En daarom zouden we dat bij voorkeur moeten incalculeren in de wijze waarop we de wereld inrichten, zodat bij persoonlijke calamiteiten de schade zoveel mogelijk beperkt blijft. Dat was in het geval van de hermetisch gesloten cockpitdeur duidelijk niet gebeurd. Ze moest geweld van buitenaf weerstaan, en deed dat zo goed dat gekte achter de stuurknuppel vrij baan kon krijgen.

Irrationeel geweld komt steevast van anderen
Daaraan ligt een maar al te begrijpelijke denkfout ten grondslag: fanatisme en irrationaliteit komen van hèn, maar wíj (de verantwoordelijken, de piloten) baden in het koele licht van de ratio. Die misvatting valt me elke keer weer op wanneer je Amerikanen hun vrijheid van wapenbezit hoort verdedigen. De oppassende en verantwoordelijke burger kan zich ermee verdedigen tegen het kwaad, dat steevast van elders of van anderen komt. Het gevolg is een disproportioneel cijfer aan slachtoffers èn daders van wapengeweld.

Niet omdat Amerikanen minder zouden deugen dan Europeanen. Maar meestal simpelweg omdat het wapen voorhanden was in een situatie die uit de hand liep en alleen dáárdoor een tragedie kon worden. Het vereist enige moed ons rekenschap te geven van onze eigen sluimerende redeloosheid, want we zien onszelf niet graag verloren in woeste razernij.

Desnoods een stuurknuppel
Toch draagt iedereen wel herinneringen met zich mee aan momenten waarop hij zich liet gaan - en waar hij zich nu tot ontkennen toe voor schaamt. God zij dank hadden we toen geen mes of pistool, geen autostuur of desnoods een stuurknuppel in handen. Of stond er iemand naast ons die ons kalmeerde. 'Preventie' kun je dat niet noemen en moraal komt er al helemaal niet aan te pas.

Voorzichtigheid met wat je zoals laat rondslingeren (geen wapens) en de erkenning van ons eigen irrationele tekort dat ieder moment tot uitbarsting kan komen, zijn daar veel belangrijker voor. Het allergrootste gevaar schuilt in de vanzelfsprekende overschatting van ons eigen redelijke verstand.

Germanwings-piloot Andreas Lubitz bij een hardloopwedstrijd in 2009 Beeld ap
Germanwings-piloot Andreas Lubitz bij een hardloopwedstrijd in 2009Beeld ap

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden