'We worden hier weer genaaid'

Landschap | In de Drentse Veenkoloniën moeten vijftig grote windmolens komen. Klassentegenstellingen zijn terug van weggeweest, de sociale samenhang is kapot - misschien wel voorgoed.

Het lange zwijgen van de boeren over hun plannen voor een groot windpark, dat steekt de bewoners van de Veenkoloniën vooral. Het ging te stiekem. Maar dat is niet het enige.

Dat het kabinet besloot, nota bene op aandrang van de Tweede Kamer, om de Rijkscoördinatieregeling toe te passen op het windpark, dat zette kwaad bloed. Het zou de procedure moeten 'stroomlijnen', om in Haagse termen te blijven. In de praktijk betekent het dat de lokale overheden geen partij meer zijn, buitenspel staan.

En dus voelen de Veenkolonialen zich gepiepeld. Niet voor het eerst. Het gevoel het zinkputje van Nederland te zijn, leeft hier eigenlijk al sinds de ontginning van veengebied, pakweg 150 jaar terug. Het sluimerde. Maar nu smeult het vuurtje weer.

Eind 2015 sprak beleidsadviseur Titian Oterdoom op verzoek van het ministerie van economische zaken, de provincie Drenthe en de windboeren met de bevolking in de Drentse Veenkoloniën over het windplan. Zijn rapport kwam hard aan: "Meerdere geïnterviewden ervaren dat het windpark erdoor wordt gedrukt. De posities van voor- en tegenstanders zijn verhard en liggen zo ver uit elkaar dat er sprake is van strijd. Tegen deze achtergrond is er geen basis om te praten over draagvlak of acceptatie."

"Het komt niet goud", zegt ondernemer Tjipke Paas in Stadskanaal. "Dat is dat noordoostelijke fatalisme, al die arbeiders die in het veen hebben lopen scheppen, het zijn allemaal mussen op één tak die alles wel goed vinden. Op z'n Gronings: het komt wel goud, denken ze. Maar het komt niet goed." Paas heeft zijn huis in Nieuw-Buiten te koop staan. Hij is de enige niet. Alleen, veel kooplust is er niet in het windmolengebied.

Het poldermodel heeft afgedaan in Nederland, analyseert communicatieadviseur Aize Bouma. De tijd dat beslissingen in gezamenlijkheid en na inspraak werden genomen, is kennelijk voorbij. "De overheid grijpt naar middelen om zaken buiten burgers om voor elkaar te krijgen. Bij een project met deze impact past geen dictatoriale wetgeving, zoals de Rijkscoördinatieregeling, maar een ordentelijk democratisch proces van inspraak."

Aize Bouma was programmaleider en adjunct-directeur/hoofdredacteur van RTV Noord, de regionale omroep in Groningen. Sinds 1999 is hij communicatieadviseur. Hij is betrokken bij een plan van een groepje ondernemers om in de Veenkoloniën in plaats van de verfoeide 50 windmolens, ruim 300 hectare land vol te zetten met zonnepanelen. Dat heeft veel minder impact op het landschap, zeggen ze. Maar voorlopig is het windplan vrij concreet en is er voor hun zonneplan geen sluitende business case.

"Ik heb wel eens aan mijn collega's in ons zonneparkclubje gevraagd: zijn wij nou eigenlijk tegen de windmolens, of is onze drijfveer vooral de manier waarop de overheid ons dat windplan door de strot duwt? Het bleef stil. Dat zegt genoeg. De manier waarop het Rijk en de provincies zijn opgetreden is ondermijnend voor het toch al broze vertrouwen in de overheid."

"De overheid is technocratisch bezig met dit dossier. Er is niemand geweest die zei: wat gaan wij daar eigenlijk doen? Wie wonen daar in dat gebied? Wat doen we die mensen aan?"

Bouma maakt zich zorgen over de 'onverkwikkelijke effecten' van de windmolendiscussie. Begin dit jaar riep hij met vijf medestanders op tot een time-out. De verharding van de discussie ondermijnt de sociale cohesie in het gebied, aldus hun oproep in het Dagblad van het Noorden. Buren worden tegen elkaar opgezet, mensen groeten elkaar niet meer.

Ondermijning van de sociale samenhang, dat zijn grote woorden. Toch klinken ze vaker, ook uit de mond van lokale bestuurders.

Woede

"De mensen hier zijn gemoedelijk, vrij kalm", zegt Bouma. "Maar de impact die deze plannen hebben op de gemeenschap, is groter dan ik had verwacht. Ik had nooit gedacht dat boeren en bevolking zo lijnrecht tegenover elkaar zouden komen te staan, dat in lintdorpen buurtbarbecues en feestavonden worden afgelast, omdat niemand meer zin heeft in een feestje met windboeren.

"De woede richt zich ook op de overheid, dat zie je ook gebeuren in het aardbevingsgebied van Groningen: de Nam is allang niet neer de enige gebeten hond, het is het Rijk waar iedereen de buik van vol heeft. En dan de rol van de provincie. Drenthe heeft de Veenkoloniën laten vallen. Mensen zien dat en prikken daar doorheen, het leidt tot woede."

Bouma wijst op de oude, sociale tegenstellingen en conflicten in het gebied. "De sociale tegenstelling van vroeger, tussen boeren en arbeiders, tussen de verveners en de uitgebuite turfstekers, die waren we eigenlijk allang vergeten. Maar nu is de geest uit de fles. Het is kapot en komt nooit meer goed."

Omwonenden van windmolens kunnen volgens Bouma straks geen kant op. Het is stikken of slikken. "Als die dingen er komen, en ik heb er last van, dan verkoop ik mijn huis en ga weg uit dit gebied. Maar die mensen in de lintdorpen, die vaak van een klein pensioentje moeten zien rond te komen, kúnnen niet weg als die windmolens er eenmaal staan. Want ze hebben het geld niet. Zij trekken weer aan het kortste eind. Ze worden verneukt, zo simpel is het."

Dat is ook een zorg van huisarts Johan Winter in Stadskanaal: mensen die weg zouden willen, kunnen dat vaak niet betalen. "Er is hier veel werkloosheid. Als ik met mijn patiënten praat over de windmolenplannen, dan is de reactie meestal: het is toch al besloten. Dat Calimero-gevoel zit diep hier. Het is de mentaliteit van een dubbeltje dat nooit een kwartje zal worden. Ik merk dat deze voortslepende discussie de samenhang in dit gebied aantast."

Een van die mensen die weg zal gaan, is de geboren en getogen Veenkoloniaal Tjipke Paas, ICT-ondernemer te Stadskanaal. Hij is een man van geen geëmmer, snel beslissen en doorpakken. Hij is verknocht aan de Drentse Veenkoloniën, heeft een prachtig huis aan het Noorderdiep in Nieuw-Buinen. "Ons droomhuis hé, daar wil ik dus eeuwig blijven wonen. Alles erop en eraan. Ik heb aan de voorkant vrij zicht, helemaal tot aan Drouwenermond. Maar straks kijk ik uit op vijf windmolens en áchter mijn huis komen er veertien in een dubbele rij. Ze zeiden eerst dat ik geen last zou krijgen van die molens. Maar inmiddels weet ik dat ik problemen krijg met slagschaduw van die wieken.

"Mensen worden genaaid. Deze hetze gaat inmiddels niet meer om windmolens alleen, het gaat om het door de strot duwen van overheidsplannen. De bevolking speelt geen enkele rol in de beslissingen."

Verdrietig

Hij zal dus vertrekken uit Nieuw-Buinen als het zeker is dat de windmolens komen. Met bloedend hart. "Ik heb de makelaar al over de vloer gehad. Ik ben daar zeer verdrietig over, ik zal drie tot vier ton op mijn droomhuis moeten afschrijven, maar ik kan daar niet blijven wonen. En ik ben de enige niet."

Paas is niet tegen windenergie en hij is geen actievoerder. Hij is wel ondernemer met elf mensen in dienst. "We hebben in deze regio te maken met krimpcijfers. Maar mijn mensen en ik willen hier blijven ondernemen en wonen. Het gaat niet om hún, de boeren, het gaat om óns!"

Aize Bouma schampert over de drijfveren van de windboeren in de regio. "Mij maak je niet wijs dat de initiatiefnemers in de Veenkoloniën aan dit project zijn begonnen omdat ze zo begaan zijn met de verduurzaming van Nederland. Kom op. Ik was op één van die spreekuren van het ministerie van economische zaken, hier in de regio. Daar zat Harbert ten Have aan tafel, voorman van de boeren. Die vertelde weer dat de boeren hun verantwoordelijkheid nemen om een bijdrage te leveren aan de verduurzaming van Nederland. Ik heb hem uitgelachen. Boeren zijn pas voor duurzaam als er subsidies mee zijn op te halen. Ik zei tegen Ten Have: jullie gaan voor het geld en dat mag je best toegeven, daarover krijg jij echt geen ruzie met mij, want dat begrijp ik heel goed. Maar je moet niet met het verhaal komen dat je Nederland wilt redden.

"Jarenlang hebben boeren hun geld uit Brussel gehaald. Nu die inkomsten wegvallen, zoeken ze een nieuwe tepel om aan te gaan hangen: ditmaal windenergie. Dat voelen de mensen hier en dat voelt niet goed. Iedereen weet ook dat wij met ons allen die subsidies voor de boeren uiteindelijk betalen. Begrijp me goed, ik kom zelf uit een boerenfamilie, ik gun de boeren hun boterham."

Ondernemers in de Drents-Groninger Kanaalstreek worden ondertussen onder druk gezet, zegt Bouma. "Ik hoor dat er ondernemers zijn gechanteerd.'' Ook wethouder Peter Gelling in Stadskanaal kent die verhalen. Hij vertelt over een witgoedzaak in Stadskanaal waar de eigenaar een koel-diepvriescombinatie had verkocht aan één van de windboeren. Bij het afrekenen zag die man protestkaartjes tegen de windmolens naast de kassa liggen. "Die boer zegt : O, ik zie dat je tegen windmolens bent? Dan ben je mij kwijt als klant. En hij liep zo de winkel uit."

De wethouder wil geen man en paard noemen, maar zegt te weten dat ook andere middenstanders, die tegen de plannen zijn, onder druk worden gezet door windboeren, dat op schoolpleinen kinderen van initiatiefnemers ruziën met kinderen van wie de ouders actievoeren tegen de molens, dat niet iedereen meer op verjaardagspartijtjes mag komen, dat buren niet meer met elkaar praten en verenigingen in ruzie uiteenvallen.

Er zijn ook boeren in de Drentse Veenkoloniën die tegen het plan zijn, maar er zijn er maar weinig die dat publiekelijk willen toegeven. "Ik moet hier nog verder", zegt één van hen. "Ik doe er liever het zwijgen toe."

Wie niet willen zwijgen, zijn Harrie en Caroline Ottink uit Gasselternijveenschemond, in het gebied waar onder anderen hun collega-boeren Henk Eissen en Hans Mentink het windmolenproject trekken. Ottink heeft de opbrengst van windmolens op zijn land, niet nodig, zegt hij. "Wij hebben een goed lopend bedrijf, dat niet van de bank is. Wij willen liever onze rug recht houden."

Binnenskamers

Windboer Eissen vertelde afgelopen week in Trouw dat hij en zijn collega's in het begin hun plannen eerst een tijd binnenskamers wilden houden, later pas zouden omwonenden worden geïnformeerd. Maar dat liep anders omdat één van de boeren een uitnodigingsbrief voor intern overleg in het dorp had verspreid, aldus Eissen. "En toen was het gebeurd, de beer was los."

Die boer die de beer losmaakte, dat was ik, zegt Ottink. "Ik ben volgens mij de enige met eigen grond in het gebied, die tegen de plannen is. Ik vind dat hele windmolenplan een raar verhaal. Eerder heeft namelijk Essent ons gebied ongeschikt verklaard voor windenergie, omdat het hier wind-arm is. Daarom moeten die windmolens ook 200 meter hoog worden, omdat er te weinig wind staat.

"Op die avond in de kantine op het bedrijf van Eissen is inderdaad besproken dat de omwonenden in eerste instantie niet op de hoogte zouden worden gebracht. Ik vond dat bizar. Bij een zo grote verandering in je leefomgeving kan het niet dat zo'n plan zonder de inbreng van omwonenden wordt voorbereid.

"Ik heb er die nacht niet van geslapen en heb de dag erna een rondje gedaan in ons gebied om mensen op de hoogte te stellen. Overigens waren de initiatiefnemers pas na een jaar bereid om te melden wat ze van plan waren. Er is vervolgens vijf jaar lang geen concrete informatie geleverd."

Ondernemers Paas en Bouma voorzien grote problemen als de turbines er toch komen. Paas: "Ik hou m'n hart vast. Als de eerste er straks staat, zullen de mensen zeggen: ja maar, dít willen we niet. Maar dan is het te laat." Bouma: "Het is niet voor te stellen hoe hoog een windmolen van 200 meter is. Ik denk dat het misgaat, zodra de mensen hier met eigen ogen zien wat dit in werkelijkheid betekent: vijftig van die enorme masten in dat vlakke landschap."

Trouw woonde enkele weken in de Drentse Veenkoloniën en sprak met tientallen betrokkenen, voor- en tegenstanders. Dit is deel drie van een serie over het omstreden windplan. De eerdere artikelen stonden op 4 en 9 juni in de krant.

Stadskanaal foto Reyer Boxem

1,5 meter

2,7 meter

24 meter

200 meter

15 meter

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden