'We wisten dat het niet deugde'

Zending over Grenzen gebruikte jarenlang haar kerstpakkettenactie als melkkoe. De christelijke fondsenwerver die zich heeft verplicht donateurs correct te informeren over het financiële beleid en de gesteunde projecten, 'verzuimde' hen daarvan op de hoogte te stellen, erkent directeur Hans van den Hoek. Het CBF beslist maandag over intrekking van het goede-doelen-keurmerk dat ZoG voert.

Lodewijk Dros

Maak een hartverwarmend gebaar voor arme Oost-Europeanen en vul een kerstpakket. Dat vroeg Zending over Grenzen (ZoG) aan haar donateurs. De jaarlijkse gulheid is groot, terwijl de actie nauwelijks nodig was: de pakketten zaten goeddeels vol met goederen die bedrijven om niet gaven. ZoG hield de geldstroom graag in stand, maar volgens betrokkenen deugde het niet. ,,We hadden het de donateurs moeten vertellen, maar we hadden allemaal onze baan.''

Fondsenwerver ZoG te Almere drijft op de goedgeefsheid van 100000 vaste en tienduizenden losse donateurs. Die weten sinds kort dat er aan de strijkstok van Mission without Borders International (MWBI), moederorganisatie van ZoG, veel geld bleef hangen (Trouw, 19 februari). Hoewel ZoG zegt orde op zaken gesteld te hebben, dreigt ze haar CBF-keurmerk te verspelen. In het lopende CBF-onderzoek speelt Operation Christmas Love een rol, de jaarlijkse internationale kerstactie die een belangrijke bron van inkomsten is.

In de kerstfolder 2002 vroeg ZoG geld voor 25000 pakketten van 10, 15 danwel 25 euro, voor respectievelijk een kind, een oudere en een gezin. In Nederland leverde de actie in 2001 een miljoen op, in 2002 iets minder.

Erwin van Hardeveld was tot vorig jaar internationaal logistiek manager van MWBI: hij regelde alle transporten voor de organisatie. Van Hardeveld 'moest de pakketten samenstellen'. ,,Er is maar één soort pakket; grote gezinnen krijgen er twee. Voor 2,5 euro kocht ik twee kilo bloem, een liter olie en een kilo suiker. Dan had ik nog een euro over, voor verpakkingsmateriaal en een typisch kerstding per land, zoals een cake.'' Van Hardeveld schat de kosten inclusief vervoer per pakket op ten hoogste vijf euro.

De andere spullen in de doos, zoals een blikje soep en een kinderspeeltje, kwamen tot voor kort van elders, bijna gratis. Tot vorig jaar was de Brit Colin Stewart daarvoor verantwoordelijk (en stapte op, of werd ontslagen wegens malversaties, daarover lopen de lezingen uiteen). Hij leidde internationaal het inzamelen van hulpgoederen, de gifts in kind: restpartijen van bedrijven, donaties in natura. ,,Bijna de hele inhoud van de kerstdozen was afkomstig van bedrijven.'' Van Hardeveld: ,,Tot 2001 was het zelfs 100 procent.''

Alleen al de opbrengst van de Nederlandse actie was genoeg voor acht maal de benodigde kerstpakketten. En dan komen de baten van de acties van Operation Christmas Love in andere MWBI-landen er nog bij; volgens Stewart bracht de kleine donor Engeland een halve ton op. De totale, internationale opbrengst beloopt volgens Stewart en Van Hardeveld enkele miljoenen.

Van den Hoek bestrijdt dat. Zoals hij ook de vijf euro per pakket aanvecht: de kerstdoos anno 2002 kost zo'n 25 euro. Het verschil van 20 euro zit in kosten van verwerving en salarissen. Verder gaan er van de meeropbrengst ruim 50000 kinderkerstpakketjes (kosten: een paar euro) naar Oost-Europa.

De verantwoordelijken weten bij voorbaat dat een kerstactie -gehouden in december, het charitatieve hoogseizoen- een veelvoud oplevert van het 'begrote bedrag' voor pakketten. Dat is de formulering waarmee de aanpak juridisch keurig is dichtgetimmerd. Vanaf 2002 staat er in kleine lettertjes op de ZoG-folder dat mócht het bedrag aan giften voor de kerstpakkettenactie worden overschreden, het geld naar andere goede doelen in Oost-Europa gaat.

,,Als je bij de gever de suggestie wekt dat zijn geld naar het kerstpakket gaat'', zegt Theo Schuyt, bijzonder hoogleraar Filantropie en sponsoring aan de Vrije Universiteit en bestuurslid van het CBF, ,,dan vind ik het niet zo netjes als je willens en wetens elk jaar zoveel meer geld ophaalt. Komt er veel meer binnen dan nodig, dan moet je dat wel communiceren. Gebeurt dat niet, dan is dat laakbaar.''

CBF-directeur J. Zwartjes is iets terughoudender. Hij vindt 'in het algemeen' dat ,,je je moet afvragen of het vragen om geld -geoormerkt geld- en de verwachte inkomsten in verhouding zijn.''

Stewart, MWBI's ex-directeur goederen-in-natura, voelt zich er 'ongemakkelijk' bij: ,,We gaven donateurs een verkeerd beeld, vroegen hen jaar in jaar uit in alle deelnemende landen geld voor steeds diezelfde 25000 kerstpakketten.'' Die voor een luttel bedrag werden gevuld, dankzij de bedrijfsgiften in natura. ,,Ik had eerder moeten ingrijpen'', zegt Stewart, ,,we wisten allemaal dat het niet deugde, maar we waren bang voor onze baan. Niemand wilde het de donateurs vertellen.''

Dat gold zeker de Nederlandse verantwoordelijken - Nederland is de grootste donor van de twaalf MWBI-leden; de kerst-melkkoe zou droog kunnen komen te staan door publiciteit. Maar ze kwamen wel stilletjes in actie. Het toenmalige Nederlandse bestuurslid J.Berkheij stapte op 5 augustus 2002 met Van den Hoek naar de Zwolse officier van justitie, mr. F. Speijers, kort na een bezoek aan de eigen accountant. Berkheij: ,,Van den Hoek kwam met het verhaal rond de kerstpakketten op de proppen, vroeg zich af of het misleiding was van het publiek, en strafbaar.'' Van den Hoek bevestigt dat.

Ook een ander onderwerp kwam ter sprake bij de officier: het boekhoudkundig geschuif met giften in natura. Het gaat, aldus Colin Stewart, om veel geld: ,,De afgelopen vier jaar hebben we meer dan 35 miljoen euro aan spullen opgehaald.'' Met slim boekhouden konden cijfers worden opgepoetst. ZoG vond dat niet verstandig, blijkt uit een vergaderverslag uit begin 2000, in bezit van Trouw, want ze wilde 'jegens onze sponsors als betrouwbare fondsenwerver' overkomen, die echt 'niet meer dan 25 procent van de inkomsten aan kosten uitgeeft''. En het 'zal ertoe leiden dat ZoG geen CBF-keurmerk krijgt'. Maar het 'kan moeilijk worden' om die bewering - nodig voor het CBF-keurmerk - waar te maken zonder hulp van de giften in natura. Ondanks aarzeling lijkt ZoG er toe over te zijn gegaan. In budget 2002 staat de boekhoudwaarde van 1,5 miljoen keurig vermeld, maar volgens Van den Hoek ,,voeren wij goederen in natura niet op in de boeken. Andere landen wel.''

De Almeerse fondsenwerver verwierf het begeerde CBF-keurmerk. Dat is lucratief: het schenkingstarief voor goedgekeurde charitatieve instellingen ligt tientallen procenten lager dan voor andere goede doelen.

Nadat kopstuk Sipke van der Land zich van ZoG had afgekeerd, startte het CBF vorig jaar een ongebruikelijk tussentijds onderzoek dat volgende week wordt afgerond. Daarvoor vroeg de goede-doelen-waakhond in een brief aan ZoG om een 'verslag van de bespreking met de Officier van Justitie' te overleggen. Ook diende ZoG een 'nadere toelichting op de ontvangen gelden' voor de kerstpakkettenactie te geven en duidelijkheid te bieden over het aantal aangeschafte pakketten en de 'besteding door MWBI danwel ZoG'.

Twee maanden later verscheen de nieuwe kerstfolder. ,,Een Kerstpakket is meer dan een broodnodige aanvulling. Mag ik op u rekenen?'' Was getekend: Hans van den Hoek. ,,P.S. Zullen we samen 25000 mensen bemoedigen met een Kerstpakket?''

Daar zitten sinds Van den Hoeks gang naar de officier van justitie geen opgehaalde goederen meer in. ,,We kopen nu in in de landen waar de hulp terechtkomt.'' Ja, erkent de ZoG-directeur achteraf, ,,we hebben verzuimd donateurs te zeggen dat het om meer dan pakketten ging. Dat was onverstandig, dus gaan we dat alsnog doen''.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden