We vinden elkaar wel erg snel zielig

Als de politiek het niet aandurft fundamenteel over de WAO na te denken, heeft het weinig zin een commissie van onafhankelijke 'wijzen' op het probleem te laten studeren, vinden wetenschappers.

Mariken Smit

Flip de Kam, hoogleraar algemeen economie aan de Rijksuniversiteit Groningen, deinst niet terug voor harde uitspraken. De WAO is een te riante regeling, vindt hij. Zolang daarover in de politiek niet kan worden gesproken, blijft het rommelen in de marge om het aantal arbeidsongeschikten terug te dringen. En dient zo'n commissie alleen om de WAO over de volgende verkiezingen heen te tillen.

,,De politiek zou zich de principiële vraag moeten durven stellen of de collectieve arbeidsongeschiktheidsverzekering wel zo breed moet zijn'', zegt De Kam, oud-PvdA-kamerlid. ,,Werknemers die slechts gedeeltelijk arbeidongeschikt raken en tussen de vijftien en 25 procent van hun inkomen verliezen, krijgen nu een uitkering. Ik pleit ervoor om dat risico bij de werknemers te leggen. Dan kunnen zij zelf bepalen of ze zich herverzekeren of niet. Zelfstandigen doen dat nu ook al. Zo kunnen we het collectieve stelsel in stand houden voor arbeidsongeschikten die hun inkomen grotendeels kwijtraken.''

Ook de 'sociale risico's' vindt hij niet in de wet thuishoren. Nu krijgen werknemers die door oorzaken buiten het werk arbeidsongeschikt raken ook een uitkering. ,,Ik vind dat mensen die bijvoorbeeld gevaarlijke sporten bedrijven dat risico zelf moeten nemen. Zij kunnen zich bijverzekeren.'' Werkgevers en de VVD pleiten al jaren voor dit principe. Recentelijk sprak VVD-minister Jorritsma zich hierover nog eens positief uit.

De grens tussen een 'beroepsrisico' en 'sociaal risico' is vaag, beaamt hij. Iemand die zijn conditie opkrikt door te joggen (iets waarvan ook zijn werkgever profiteert) en zijn enkel verzwikt, kan onder beide definities vallen. ,,Laat zo'n commissie in ieder geval uitzoeken of een stelsel dat alleen de beroepsrisico's verzekert -zoals in Duitsland- goedkoper is. Misschien neemt het aantal juridische procedures tussen werkgevers en werknemers gigantisch toe. Dan heeft zo'n wijziging inderdaad geen zin. Maar tot nu toe baseert de politiek zich op emotionele argumenten en niet op onderzoek.''

Het argument dat Nederland welvarend genoeg is om het huidige stelsel te bekostigen, onderschrijft hij niet. ,,Er zit nu verborgen werkloosheid in de WAO en daarvoor is de wet niet bedoeld. De WAO is financieel aantrekkelijker dan de WW en heeft daarom een aanzuigende werking. Met de aankomende vergrijzing en de krapte op de arbeidsmarkt moeten we zoveel mogelijk mensen aan het werk te krijgen.''

Over de gigantische reorganisatie in de uitvoering van de sociale zekerheid is De Kam somber. De uitkeringsfabrieken zoals het Gak worden genationaliseerd tot één staatsbedrijf. Het weer aan werk helpen van arbeidongeschikten wordt aan de markt overgelaten. ,,Ik denk niet dat de keuringsartsen opeens anders gaan werken, als zij een ander bordje op hun deur krijgen. Die uitvoering zal niet zoveel verbeteren. Het probleem is dat we elkaar in Nederland wel erg snel zielig vinden.''

Onderzoeker T. Wilthagen van het Hugo Sinzheimer Instituut aan de Universiteit van Amsterdam, wil niet zo ver gaan als De Kam. ,,Als je mensen uitsluit van de WAO verplaats je het probleem alleen maar naar de WW of bijstand.''

Wel vindt de socioloog dat de commissie breder moet kijken dan het WAO-stelsel alleen. Nederland heeft volgens hem de WAO nodig als afvalbak voor mensen die de hoge werdruk en arbeidsproductiviteit niet kunnen bijbenen. ,,Het is de keerzijde van ons economisch succes. Nederland heeft de hoogste arbeidsproductiviteit van Europa en daardoor een goede concurrentiepositie.'' Voor een deel komt dat door automatisering, maar: ,,Die hoge arbeidsproductiviteit brengt ook hoge werkdruk en stress met zich mee. De mogelijkheden om binnen een bedrijf tijdelijk een stapje terug te doen zijn verdwenen. Minder zware functies zijn vaak uitbesteed en de drempel voor werknemers om hun baan op te zeggen is hoog. Zo worden ze uiteindelijk aan de kant geduwd.''

Hoewel er een begin is gemaakt met wettelijke verlofregelingen, vindt hij dat nog te summier. ,,Destijds hebben werkgevers en vakbonden afspraken gemaakt over arbeidstijdverkorting, misschien moeten we ook afspreken om de intensiteit van het werk te reduceren. Op die manier houden we meer mensen aan het werk. Dat is nu een taboe omdat daarmee de arbeid duurder wordt. De commissie kan zich daarin verdiepen.''

Hoogleraar bestuurskunde R. van der Veen is sceptisch over weer een nieuwe commissie die de WAO onderzoekt. ,,We weten nu wel wat er aan de hand is. Het klinkt misschien onnozel, maar laten we eerst eens alle maatregelen uitvoeren die de afgelopen tijd zijn verzonnen. Alle prikkels om ziekte en arbeidsongeschiktheid te verminderen zijn er al, maar we moeten zorgen dat er op de werkvloer daadwerkelijk iets gebeurt.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden