We vervreemden van een digitale koe

Sensoren op koeien en ander vee. Het roept vragen op bij de Wageningse onderzoeker Jacqueline Bos. TEKST

Oma kan tegenwoordig langer thuis wonen omdat ze is uitgerust met een val-sensor. Dat verhoogt haar autonomie en zelfstandigheid. Prachtig. Maar, vraagt Jacqueline Bos zich af, wat vinden we nog méér aanvaardbaar om bij oma of bij onszelf te monitoren? En wie mag de uitkomsten weten? Ook boeren zien zich voor die vraag geplaatst. Vooral in de melkveehouderij, weet Bos, is een digitale revolutie gaande. Daarover gaat vrijdag haar bijdrage aan de Dag van de Milieufilosofie in Vorden.

Filosofie gaat over alle aspecten van het leven, weet ik. Maar koeien...?

"Ha, dat is minder verwonderlijk dan het lijkt. Je moet het zien in de context van nadenken over de natuur en de vraag wat 'natuurlijk' is. Dierethiek en biotechnologie zijn bekende thema's in de filosofie. Filosofen hebben het daar al over sinds de jaren zestig, ze waren daar eerder mee dan dierwetenschappers."

U spreekt vrijdag over 'digitalisering van dieren'. Wat is dat?

"Dat is het toenemende gebruik van analyses, rekenkracht en robots in de landbouw. Die ontwikkeling, 'smart farming', is al een jaar of twintig gaande. Het begon in de akkerbouw, met gps op tractoren om in rechte lijnen te rijden, en met sensoren voor precisiebemesting. Recenter zie je toepassingen in de veehouderij. In varkensstallen is de 'hoestmonitor' in opkomst. Die slaat alarm als een varken tekenen van ziekte vertoont. Voor koeien kennen we de melkrobot en bijvoorbeeld ook stappentellers en vruchtbaarheidsmeters. Boer Wim Bos vertelde er gisteren over in Trouw. Hij ziet in de app op zijn smartphone hoe het met de dieren gaat."

Welke filosofische vragen roept dit op?

"Verandert deze digitalisering onze omgang met dieren? Wat doet het met onze opvattingen over dieren? Al die sensoren aan het dier zijn bedoeld om de productie te optimaliseren. Als daarop de nadruk ligt, hebben we dan oog voor het individuele dier? Of is deze ontwikkeling een verdere commodificatie van dieren, waarbij we ze zien als dingen, als louter een productiemiddel met economische waarde?"

Veehouderij is toch per definitie commodificatie? We houden dieren omdat we hun melk of vlees willen - om te nuttigen of te verkopen.

"Zeker. Maar het is een kwestie van gradaties."

En boer Wim Bos zei gisteren dat al die sensoren voor hem een handig hulpmiddel zijn.

"Dat begrijp ik. Maar ik denk toch dat er een verschil is tussen technische hulpmiddelen die het werk van de boer eenvoudiger maken en apparatuur die metingen doet aan levende dieren. Bij het laatste zou de integriteit van het dier, filosofen spreken dan van 'wholeness and completeness', in het geding kunnen komen."

Hoe dan?

"Al die kwantitatieve gegevens maken van het dier een optelsom van factoren en processen. Zo'n 'gekwantificeerd dier' - dat klinkt als een object zonder eigen belangen. Digitalisering kan leiden tot vervreemding: vervreemding tussen boer en koe en tussen de boer en zijn werk. Het boerenbedrijf wordt dan een lab."

Boer Bos zegt juist dat hij dankzij alle gegevens zijn dieren beter kent.

"Ik geloof hem op zijn woord. Alle informatie uit die permanente metingen aan de dieren geeft de boer de kans gericht en vroegtijdig in te grijpen als er iets mis is. Maar dat is ook een hele verantwoordelijkheid. Op basis van een melding in zijn koe-app kan de boer zelf een diagnose stellen. Maar wil hij dat wel? Is hij daartoe in staat? Moet je dat niet aan een veearts overlaten? Het interpreteren van data vereist vakmanschap. Willen boeren wel datamanager zijn?"

Is dit niet gewoon hoe het beroep van boer zich nu eenmaal ontwikkelt?

"Misschien wel. Maar ik vind dat je de voors en tegens wel open moet bespreken. En niet alleen met boeren, maar ook met het publiek en de politiek. Digitalisering kan bijvoorbeeld schaalvergroting bevorderen: met evenveel mensen kan een boer een groter bedrijf bestieren, omdat hij extra elektronische ogen en oren tot zijn beschikking heeft. Vindt de samenleving die schaalvergroting aanvaardbaar? Want dat brengt wel allerlei kwesties met zich mee, zoals resistentie tegen antibiotica en milieuvraagstukken. Een boer leeft nu eenmaal niet in isolement, hij is onderdeel van de maatschappij.

"Bovendien leert de manier waarop we met dieren omgaan ons iets over hoe we met mensen willen omgaan. Uit de voortgaande digitalisering van dieren kunnen we lessen trekken voor mensen. Wat willen we wel en niet meten en wie mag wat weten? Mag een werkgever aan de hand van een stappenteller nagaan of een werknemer voldoende lichaamsbeweging krijgt? Willen we met een gps-tracker permanent kijken waar een kind zich bevindt?

En verder moet je goed kijken wie eigenlijk de eigenaar is van de meetgegevens. Ben je dat zelf of is de softwareproducent dat? Het laatste vind ik wel beangstigend. Je weet dan niet aan wie hij de gegevens weer doorlevert. Ik kan mij goed voorstellen dat zuivelfabrikanten inzage willen in de data van melkveehouders. De volgende stap is dan dat er heel specifieke eisen aan een koe worden gesteld voordat haar melk wordt gekocht. De boer zal dan gaan werken met een volkomen homogene populatie koeien. Is dat nog natuurlijk?"

Er wordt vaak gezegd dat boeren hun staldeuren moeten openen. Dat kan toch met een webcam in de stal en open data van de dieren?

"Er zijn al boeren die een camera in de stal hebben. Maar eerlijk gezegd denk ik niet dat veel boeren daar op zitten te wachten. Je geeft dan heel veel informatie weg over je sterktes en zwaktes, en iedereen kan je beoordelen. Ik heb gezien dat er van boer Bos een paar filmpjes op internet staan. Ik vind dat hij daarin veel vertelt. Of mensen nog méér willen weten, namelijk alle details over waar hun voedsel vandaan komt, dat betwijfel ik. Er is verbazingwekkend veel wat we niet onder ogen willen zien. Wil jij bijvoorbeeld alles meten en weten van je eigen gezondheid?"

Ik denk het niet.

"Als we blijkbaar aarzelingen hebben bij ons 'gekwantificeerde zelf', moeten we ook goed nadenken over het gekwantificeerde dier. Als er steeds minder menselijke tussenkomst is in de veehouderij - wat kost dat dan en wat levert het op? En willen we dat? Dát zijn de vragen die hier spelen."

Jacqueline Bos

Is onderzoeker bij de leerstoelgroepen Strategische Communicatie en Filosofie van Wageningen University. Zij is een van de auteurs van het rapport 'Digitalisering van dieren' van het Rathenau Instituut, dat dit voorjaar verscheen. Komende vrijdag spreekt zij op de Dag van de Milieufilosofie (thema 'Voedsellandschappen van de Toekomst') die wordt gehouden op Kasteel Hackfort in Vorden. Programma en aanmelden: www.dagvandemilieufilosofie.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden