'We raken het gevoel voor transcendentie kwijt'

Weigerambtenaren lijken hun langste tijd gehad te hebben. Maar is het terecht om mensen de kans te ontnemen zich op hun geweten te beroepen? Twee Elftalspelers zien de ruimte voor religie in het openbare leven afnemen.

Weigerambtenaren zijn uit de tijd, zegt een meerderheid van de Nederlanders volgens recente peilingen. Voor de wet is iedereen gelijk en regel is regel. Als je uitzonderingen gaat maken, is het eind zoek, zo lijkt de heersende mening. Het CDA heeft te lijden onder de ruimte voor weigerambtenaren. De discussie over dit onderwerp kostte de partij vorige week punten. Het aantal zetels zakte, uiteraard ook door de kwestie-Mauro, bij een peiling van Maurice de Hond weg naar een historisch dieptepunt van 11.

Homo's hebben recht op gelijke behandeling en kunnen in Nederland sinds 2001 met elkaar trouwen. Maar gewetensbezwaarde trouwambtenaren beroepen zich vaak op de vrijheid van godsdienst om deze voor hen onaanvaardbare wettelijke handelingen te weigeren. Terecht?

Matthias Smalbrugge, hoogleraar theologie aan de VU in Amsterdam, is eerst geneigd te kiezen voor de regel. "Wet is wet, en die moet worden uitgevoerd." Bij nader inzien vindt hij echter dat in een democratie ruimte hoort te zijn om je op je geweten te kunnen beroepen, om te handelen volgens een ander principe dan alleen de wet, bijvoorbeeld geloof. Daarbij, zegt hij, moeten we het idee loslaten dat we de samenleving helemaal kunnen inrichten zoals wij denken dat goed is. "Het goede is niet eenduidig. Als je dit accepteert, dan begrijp je ook dat je deze sociaal-morele problemen niet definitief kunt uitbannen."

Ook Alja Tollefsen, Anglicaans priester, denkt dat we moeten oppassen met regeltjes. "Voordat je het weet hebben we ze overal voor nodig. En ik zie geen probleem, want hoe moeilijk kan het zijn om een vervangende collega voor een weigerambtenaar te vinden?" Ze vindt dat de discussie over weigerambtenaren de homobelangen geen goed doet. Op je strepen blijven staan en weigerambtenaren ontslaan kan de homobeweging in een negatief daglicht stellen, vermoedt ze. "Mensen die moeite hebben met het homohuwelijk kun je niet zomaar op andere gedachten brengen. Dan heeft forceren geen zin." Ze herinnert zich dat een aantal oudere dames in een Engelse parochie moeite hadden met een vrouwelijke priester. "Ze bezochten enkel diensten met een man als voorganger, maar uiteindelijk zijn ze van gedachten veranderd. Dwang heeft geen zin. Mensen hebben soms tijd nodig om aan veranderingen te wennen."

Forceren is inderdaad nutteloos, zegt Smalbrugge. Ook hij vindt de nood niet hoog omdat de staat garandeert dat iedereen overal kan trouwen. Hoewel hij de godsdienstvrijheid in Nederland wettelijk goed geregeld vindt, bespeurt Smalbrugge een afname in de ruimte voor religie in de openbare ruimte. "Mensen raken het gevoel voor het transcendente kwijt. In welke vorm ook, het bepaalt niet alleen je handelen achter je eigen voordeur. Seculieren zien het geloof in God als een hobby waar je recht op hebt, net als schaken. Maar zingeving doordrenkt je hele leven, dat kun je in de openbare ruimte niet uitschakelen."

"We worden onverdraagzamer", volgens Tollefsen. "Neem het debat over de hoofddoeken. Die waren in de hippietijd toch ook geen probleem? Het is te gek voor woorden dat het dragen ervan bij de wet geregeld moet worden, omdat het nu een religieus aspect heeft. Ik kijk op straat ook tegen mensen aan die ringen door de meest vreemde lichaamsdelen dragen." Tollefsen vindt eveneens dat ondanks de wettelijke bescherming van godsdienstvrijheid religie wordt teruggedrongen uit de openbare ruimte. Soms is dat terecht. "Als ik bijvoorbeeld uit geloofsovertuiging bloot over straat wil lopen, kan dat niet. De grens van de godsdienstvrijheid ligt bij onze culturele fatsoensnormen. Zo kun je de nikab wel verbieden. Wij zijn hier gewend elkaar in het gezicht te kunnen kijken. Dat heeft dus niets met geloof te maken."

Nederland wil het debat over de verhouding tussen religie en openbare ruimte smoren door regelgeving, aldus Smalbrugge. "Dat is je ogen sluiten als een kind en zeggen dat het weg is omdat je het niet ziet." Hij noemt de gemeente Amsterdam die er prat op gaat dat ze 'weigerambtenaarvrij' is. "Een verwerpelijke opvatting van openbaar bestuur. En het woord 'vrij' roept associaties op met het woord 'gezuiverd'. Bovendien is het afficheren van de eigen progressiviteit en politieke correctheid stuitend. Alsof het probleem opgelost is door het te verbannen tot achter de gemeentegrenzen." In andere landen, vult hij aan, heb je als homoseksueel echt een probleem. "Laten we blij zijn dat het hier de goede kant op gaat."

Smalbrugge wijst erop dat het beroep op geweten boven regelgeving ook een wettelijke grond heeft. Hij beschrijft een casus uit een boek van rechter Hans Nieuwenhuis. Een politieman uit de voormalige DDR schoot conform de wetgeving die toen gold een vluchteling neer. Na de Wende veranderde deze wetgeving en klaagden de nabestaanden hem alsnog aan. Hij werd veroordeeld door het Europese Hof voor de Rechten van de Mens, ondanks dat hij zich beriep op zijn trouw aan de wet. Het Hof wierp tegen dat ieder mens uiteindelijk bij zichzelf te rade moet gaan als het gaat om essentiële zaken. Ook de wet heeft grenzen, onderstreept Smalbrugge. "Religie is een privé-afwijking die we opsluiten in de huiskamer. We vergeten het collectieve verhaal dat daarbij hoort. Dit verdwijnt vervolgens en dan zeggen we het jammer te vinden. Terwijl we deze gemeenschappelijke identiteit niet willen omdat het religieuze elementen heeft. Tragisch, dit is een cultuur die zich wil bevrijden van religie door toe te geven aan de angst ervoor. De kwestie rond weigerambtenaren is hiervan een symptoom."

Zowel Smalbrugge als Tollefsen pleiten voor casuïstiek ofwel bekijk de situatie van geval tot geval. Zo wordt wetgeving niet te star. En daarbij zeggen ze: je wilt toch met je geliefde niet voor een onwillige trouwambtenaar staan? Tollefsen: "Daarmee is de mooiste dag van je leven meteen verziekt."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden