'We mogen blij zijn met EU-deal over vluchtelingen'

asielzoekers | interview | De kersverse hoogleraar grondslagen en praktijk van de EU, Luuk van Middelaar, oordeelt opmerkelijk mild over de aanpak van het vluchtelingenprobleem.

De Hongaren gaan zondag naar de stembus om te bepalen of zij meedoen aan de verplichte verdeling van vluchtelingen over de landen van de Europese Unie. Intussen wachtten tienduizenden asielzoekers in ellendige omstandigheden in Griekenland op uitvoering van de deal die Turkije met Europa sloot. Die zou hen toegang tot Europa moeten verschaffen, maar doet dat (nog) niet. In Nederland komen er zelfs zo weinig vluchtelingen aan, dat sommige plannen voor de bouw van opvangcentra worden geschrapt. Is die EU-deal nu iets om trots over te zijn of om je diep voor te schamen? Luuk van Middelaar is sinds vorige week hoogleraar grondslagen en praktijk van de Europese Unie in Leiden en opmerkelijk mild. "Ik denk dat we best blij mogen zijn met die EU-deal over vluchtelingen."

Blij?

"De noodsituatie die een jaar geleden vooral in Duitsland maar ook in omringende landen zoals Nederland ontstond, is weer onder controle. Europa heeft handelingsvermogen getoond en dat heeft goed resultaat gehad.

"Vergis je niet: de publieke autoriteiten waren begin dit jaar de greep op de situatie kwijt. En voor het vertrouwen van burgers in de overheid is controle heel belangrijk. Tegelijk is die vluchtelingensituatie in Griekenland en Turkije uiterst pijnlijk, dat is ook waar. Er ligt hier een dilemma aan ten grondslag dat niet goed oplosbaar is."

Hoezo: we kunnen die azc's toch gewoon wél bouwen en die asielzoekers opnemen?

"Niet allemaal. Dat is de kern van het probleem. Er zijn twee morele uitersten: je stelt alle grenzen open of je doet alles dicht. In naam van de universele rechten van de mens en de internationale verdragen die Europa hoog heeft, zou je natuurlijk kiezen voor open grenzen. Dat is ook het signaal dat Angela Merkel heeft afgegeven met haar opmerking 'Wir schaffen das'. Europa zou zijn morele kracht laten zien, zijn barmhartigheid. Zij raakte de christelijke waarden waar Europa voor staat. Maar zij heeft de gevolgen van haar opmerking niet goed ingeschat. De vluchtelingenstroom die op gang kwam, leidde tot een ernstige destabilisering van onze samenleving."

Merkel heeft een fout gemaakt met haar opmerking, vindt u?

"Haar opmerking heeft onbedoelde gevolgen gehad. Voor mij zit de fout ook in het woord 'wir'. Zij bedoelde namelijk: wij, de Duitsers. Maar haar woorden hadden gevolgen voor veel Europese landen, zoals de Balkanlanden, waar de vluchtelingen doorheen trokken, maar ook voor Nederland, Zweden. Zij had Europa niet geconsulteerd. Dat is haar niet overal in dank afgenomen. Maar zij heeft door haar steun aan de deal met Turkije haar rol als realistisch politica weer opgepakt en dat is goed."

In internationale verdragen staat vastgelegd dat asielzoekers moeten worden opgenomen. Worden Europese waarden overboord gegooid nu dat niet meer gebeurt?

"Dat ziet niet iedereen zo. Aan de andere kant van het spectrum waar we het net over hadden staat de Hongaarse premier Viktor Orbán: hij wil dichte grenzen voor asielzoekers. Ook hij beroept zich op christelijke en Europese waarden. Hij ziet Europa ook als iets van grote waarde wat beschermd moet worden. Hij wil die Europese waarden beschermen tegen barbaren uit het oosten, de moslims in zijn ogen. Dat is het andere uiterste. Ik denk dat je als politieke samenleving het recht hebt zeggenschap te houden over wie je wel en wie je niet binnen wilt laten, over de deur in je grens. Daar moet je ook een soort controle over houden, daarom waardeer ik de deal positief. Die zit tussen de uitersten in."

De VN-mensenrechtenorganisatie UNHCR heeft vanaf het begin bezwaar gemaakt tegen die deal. Die organisatie heeft ongelijk?

"De UNHCR is gewend dat Brussel aan hun kant staat, terwijl hier opeens een andere keuze is gemaakt, dat was schrikken. Maar er is in de politiek altijd een spanning tussen wat je zou willen en wat kan. Daar begint eigenlijk de politiek pas. Vergeet niet hoe we er begin januari aan toe waren: het verdrag van Schengen over vrij verkeer in Europa stond op de tocht, het tolerante Zweden sloot de grens met Denemarken omdat ze het niet meer aankonden. De voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, had het zelfs over het einde van de interne markt en het einde van de euro.

"Achteraf blijken ook via het netwerk van de Brusselse terroristen mannen met de vluchtelingenstroom via Griekenland binnengekomen te zijn. Populisten op links en rechts sponnen er garen bij. Dat waren reële gevaren en verantwoordelijke politici moesten wat doen.

"De paus kan een moreel baken blijven, maar politici in het veld moesten keuzes maken. Ook Merkel heeft dat gedaan. Tussen nul opnemen en oneindig veel, zit dus die politieke keuze."

Heeft Europa daarmee niet zijn eigen universele waarden verkwanseld? Past het nu in het rijtje pragmatische machtsblokken als China?

"Ik denk dat Europa nog steeds zonder meer voor de waarden van democratie en een vrije samenleving staat. Maar tegelijk ietsje meer dan in het verleden realpolitik bedrijft. We zijn geen China en ook geen Rusland. Als je ziet welke boze krachten spelen in de wereld buiten Europa, dan verloochen je die oude waarden niet als je je daartegen teweer stelt. We leren om te schipperen in een heel ingewikkeld krachtenveld."

Daar schieten die mannen, vrouwen en kinderen in de kampen aan de grenzen niets mee op. Hoe nu verder?

"Dat een stuk van de deal niet goed wordt uitgevoerd, is heel pijnlijk. Maar ik denk dat de afspraken wel vlotgetrokken kunnen worden. Als Hongarije zondag tegen de komst van vluchtelingen stemt, dan moet er toch een oplossing gevonden worden. Je ziet Juncker al bewegen. Twee weken geleden zei hij dat solidariteit een kwestie van het hart is. Een jaar geleden wilde hij de vluchtelingenopvang nog afdwingen. Ook Juncker kiest nu voor realpolitik.

"Je zou bijvoorbeeld de Hongaren straks kunnen vragen de grensbewaking op zich te nemen. Terwijl andere landen dan meer vluchtelingen opnemen. Ik zie Europa echt iets ontspannener met de kwestie omgaan nu, iets meer uitgaan van de politieke realiteit. Dat lijkt mij verstandig."

Luuk van Middelaar:

geboren in Eindhoven in 1973politiek filosoof en historicus hoogleraar grondslagen en praktijk van de Europese Unie in Leiden van 2010 tot 2014 tekstschrijver van Herman Van Rompuy, president van de Europese Raad van regeringsleiders auteur van 'De passage naar Europa' (2009), bekroond met de prijs voor het beste Europese boek en de Nederlandse Socrates-wisselbeker oud-adviseur van Eurocommissaris Frits Bolkestein en VVD-voorman Jozias van Aartsen werkt aan een nieuw boek over Europa dat in 2017 zal verschijnen, titel: 'Improvisaties'

Relocatie en hervestiging vluchtelingen

Een jaar geleden spraken de lidstaten van de Europese Unie af om 160.000 mensen uit Griekenland en Italië op te nemen om de druk op deze landen te verminderen. De lidstaten hebben voor 106.000 mensen landen aangewezen, voor de overige 54.000 moet dat nog gebeuren.

Dat betekent overigens niet dat die 106.000 mensen al zijn verhuisd. Volgens de Europese Commissie zijn tot nu toe pas 5651 mensen herplaatst, voornamelijk uit Griekenland (4455). Vanuit Italië konden 1196 vluchtelingen zich in een andere lidstaat vestigen.

De laatste paar weken komt er wat meer schot in de relocatie. In de maand september zijn 1202 mensen herplaatst. Dat is een groot verschil met de maanden daarvoor. Nu zijn er volgens de Commissie nog zo'n 30.000 mensen in Griekenland die in aanmerking komen voor een interne verhuizing binnen de EU. Die zouden uiterlijk volgend jaar een nieuwe woonplaats moeten hebben. Volgens de Commissie moet dat lukken als de lidstaten hun inspanningen opvoeren. De Griekse asieldienst heeft volgens de Commissie haar capaciteit uitgebreid.

Ook hebben EU-lidstaten vorig jaar juli afspraken gemaakt over de hervestiging van 22.504 vluchtelingen die zich buiten de Europese Unie bevinden. Daarvan hebben 10.695 mensen een nieuwe woonplaats ergens in de EU gevonden. In maart kwam daar nog een extra overeenkomst bij, de zogenoemde EU-Turkijedeal. Tot nu toe zijn 1614 Syriërs onder dit akkoord verhuisd naar een Europese lidstaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden