We moeten ons voorbereiden op een politieke aardverschuiving

Marine Le Pen (L) van de Franse partij Front National begroet PVV-leider Geert Wilders. Beeld REUTERS

De afgelopen zeven jaar is het besteedbaar inkomen van de Amerikanen met 8 procent gedaald. In ongeveer dezelfde periode daalde het percentage Amerikanen dat zich tot de middenklasse rekent met een vijfde. Veertig procent zegt zich nu te rekenen tot de onderklasse of de onderkant van de middenklasse. In 2008 was dat nog maar een kwart.

Intussen maakt de Republikeinse Partij zich ernstig zorgen over de onverwachte populariteit van Donald Trump. Met zijn onbehouwen populisme heeft hij tot nu toe alle andere presidentskandidaten van zijn partij naar de marge gedrukt. De kans dat hij het werkelijk tot het hoogste ambt zal weten te schoppen is minimaal, zo schreef James Kennedy afgelopen zaterdag in deze krant. Zijn grootste troef is zijn politiek-incorrecte grote mond; zijn zwakte dat hij geen werkelijk overtuigend beleid kan voorleggen.

Trump roept maar wat - maar wát hij roept wil een flinke groep graag horen. "Het is duidelijk dat Donald Trump het brede onbehagen kan vertegenwoordigen dat leeft in de Verenigde Staten, net als in Europa," schreef Kennedy. Ook in ons continent vinden populisten al sinds enige tijd hun bedje gespreid: Wilders, Berlusconi, Le Pen, Orbán, de over elkaar heen buitelende leiders van Pegida en Alternative für Deutschland.

It's the economy, stupid
Allemaal tappen ze uit het vaatje van het onbehagen - maar waar komt dat eigenlijk vandaan? It's the economy, stupid - luidde in de jaren '90 de slogan waarmee de strategen van (toen nog Bill) Clinton de republikeinse verkiezingsthema's (zedelijkheidswetgeving, immigratie) pareerden. Dat lijkt me nog altijd een waar woord. Voor de Amerikaanse middenklasse is die 'economy' er sindsdien alleen maar slechter op geworden.

De rijken werden rijker en niet alleen de armen maar ook de middengroepen steeds armer. En wat zich in voorland Amerika aftekent lijkt ook in Europa niet ondenkbaar meer. Karl Marx voorspelde ooit dat de burgerklasse voorbestemd was voor 'Verelendung' en 'proletarisering'. Een eeuw lang werd hij erom belachelijk gemaakt. Juist het omgekeerde gebeurde. Maar net op het moment waarop het woord 'proletariaat' in het vocabulaire van economen en politici nauwelijks nog weerklank vond, lijkt hij alsnog gelijk te krijgen.

Middenklasse
De middenklasse is in de VS nog lang niet verdwenen, maar ze staat wel gevaarlijk onder druk. En dat is niet alleen een economisch probleem. De democratie zelf is een uitvinding geweest van diezelfde middenklasse: 'le tiers état' van abbé Seyes aan de vooravond van de Franse Revolutie. Sindsdien is ze het fundament gebleven waarop de democratische staat berust.

Dat bleef niet onaangevochten. Ruim honderd jaar na de burgerlijke revolutie van 1789 eiste een nieuwe klasse toegang tot de macht: goedschiks via algemeen kiesrecht of kwaadschiks via een soort hernieuwde Franse Revolutie. Waar dat eerste gebeurde, 'verburgerlijkte' de onderklasse. In het tweede geval moest de middenklasse het ontgelden: ruw onder het communisme, wat omfloerster onder het fascisme. Alle 20ste-eeuwse totalitarismen waren pogingen vorm te geven aan de nieuwe politieke rol van de 'massa'.

'Het einde van de geschiedenis'
Die tweede variant mislukte uiteindelijk. De burgerlijke democratie wist óók het proletariaat in te lijven, al was aanvankelijk lang niet iedereen gelukkig met die 'verburgerlijking'. In 1989 leek het proces voltooid. Het communisme zakte onder zijn eigen gewicht ineen. In de VS sprak Francis Fukuyama over 'het einde van de geschiedenis'.

Dat was veel te vroeg. Niet alleen omdat in 2001 de geschiedenis per kerende luchtpost terugkwam in wat prompt een 'conflict tussen beschavingen' heette. Maar vooral omdat op een veel dieper niveau de basis van de democratie binnen de westerse landen zelf afbrokkelde. De middenklasse waarop zij steunde is het afgelopen decennium almaar verder geërodeerd.

Populisme
Die aardverschuiving lijkt mij de echte oorzaak van de opkomst van het populisme. Burgerlijke waarden als maat-houden, rationaliteit en voorzichtigheid verliezen - samen met deugden als beleefdheid en zelfbeheersing - terrein en het populisme munt dat verlies om in winst. Het resultaat is de brallerigheid van Trump, Le Pens vocabulaire van de haat, de spektakelpolitiek van Wilders.

Het verdwijnen van de middenklasse valt samen met de verdamping van het politieke centrum. Dat is méér dan alleen een rimpeling in de geschiedenis. Er kondigt zich een aardverschuiving in aan van het hele politieke bestel. Dat is geen verheugende gedachte. Maar zo lang de middenklasse zich niet economisch weet te rehabiliteren, kunnen we ons er maar beter op voorbereiden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden