‘We moeten niet zo verbaasd zijn dat de AIVD informanten werft onder journalisten’

Het pand van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst in Zoetermeer. Beeld ANP

Tientallen journalisten werken als informant voor de AIVD. Logisch, zegt onderzoeker Roger Vleugels. ‘De journalistiek is een ideale dekmantel voor spionnen.’

De verbazing over het nieuws rond misdaadjournalist Bas van Hout (zie toelichting onderaan dit stuk) verbaasde hem juist niet. “Telkens als een Nederlandse journalist blijkt bij te klussen voor de inlichtingendiensten is er diezelfde reactie”, zegt Roger Vleugels. “Verbijstering, verontwaardiging en ontkenning. In deze kwestie is de struisvogel onuitroeibaar, evenals de lange tenen. Het gevolg is dat het debat niet wordt gevoerd.”

Vleugels onderzocht een kwarteeuw lang de werkwijze van de inlichtingendiensten. Hij ijverde voor een discussie over grenzen voor de journalistiek om met die diensten samen te werken, over wettelijke en ethische kaders. Vier jaar geleden hield hij ermee op, enigszins gedesillusioneerd, zegt hij zelf. “Ik geloof niet dat ik een serieuze discussie hierover nog ga meemaken. In Nederland volgen wij de overheid niet nauwgezet. We gaan ervan uit dat ze goed voor ons zorgt en we zijn niet alert op haar tactieken. Maar ik zeg: wij hebben in dit land afgesproken dat we een geheime dienst willen. Dan moeten we ook niet opkijken als die zijn werk blijkt te doen.”

Hoeveel journalisten werken voor de AIVD?

“Op ieder willekeurig moment zijn vele tientallen journalisten als informant werkzaam voor de AIVD zelf of de inlichtingendiensten van de politie. Dat is een schatting, gebaseerd op onderzoeken uit het buitenland. Duitsland met name. Het cijfer is vrij stabiel en komt terug in rapporten en Kamerstukken. En is nooit weersproken. Ook door de AIVD niet. Sterker nog, de AIVD gaat er in Europees verband vaak prat op dat het voor haar geen probleem is informanten te werven. Zoals gezegd, wij geloven onze overheid en zien geen problemen in samenwerking.”

Maar waarom wekt het dan iedere keer weer verbazing?

“Dat zou ik u moeten vragen. Nederland is een van de weinige landen waar in de journalistenopleiding geen aandacht aan deze kwestie wordt geschonken. De vakbond NVJ heeft er geen protocol voor. Als ik erover begon, vonden de NVJ of de hoofdredacties mijn aanpak ingewikkeld of bureaucratisch. Terwijl het werven van journalisten een vast onderdeel is in het lespakket van de inlichtingendiensten. Gaat u maar na: journalisten komen overal en kunnen de gekste vragen stellen. Dat is een rol waar spionnen stinkend jaloers op zijn. Logisch toch dat ze proberen zo’n journalistieke dekmantel te verwerven? Een paar jaar geleden was daar weer ophef over bij de Olympische Spelen in China. Maar ja, dat hoort zo. Dat is hun werk.”

In reacties op het nieuws rond Bas van Hout zeggen misdaadjournalisten dat er voor hen wel ethische grenzen zijn. Als ze bijvoorbeeld opvangen dat iemand dreigt te worden geliquideerd, melden ze dat.

“In dat opzicht is de laatste jaren wel iets veranderd. Tien jaar geleden was dat not done. Het gebeurde wel, maar als je ernaar vroeg, zei iedereen: natuurlijk niet, dat hoort bij mijn beroepsgeheim. Die discussie heb ik opengebroken. Stel dat je hoort dat terroristen het Mediapark willen opblazen. Wat dan? Ja, dan wel, zegt een deel van de journalistiek.”

Aan wie moet je het dan melden? De AIVD bleek niet zo’n goede keuze.

“Nee, jouw status is bij de AIVD slecht geregeld. Bovendien, de dienst kan vanuit haar eigen afwegingen besluiten jouw melding niet aan politie of Openbaar Ministerie te melden. En daar was het jou juist om te doen. Ik zou eerder naar de politie stappen, maar ook daar is gebleken dat het telkens mislukt jouw anonimiteit te waarborgen.

“Mijn oplossing is: de zogeheten de auditu verklaring. Je laat je informatie optekenen door een notaris. Die vergewist zich van jouw identiteit en gaat vervolgens met die anonieme verklaring naar de politie. Niet iedere notaris is daar happig op. Als zijn naam uitlekt, weet de crimineel dat jouw naam in de kluis van het notariskantoor ligt. Niettemin, jouw anonimiteit is op die manier een stuk veiliger. Maar ja, dat vonden de media dus te ingewikkeld en bureaucratisch. Dat zou in Nederland niet hoeven.”

AIVD bracht door lek journalist in gevaar

Misdaadjournalist Bas van Hout werkte jarenlang als informant voor de AIVD (algemene inlichtingen- en veiligheidsdienst), toen nog de BVD (binnenlandse veiligheidsdienst) geheten. De samenwerking lekte uit, maar Van Hout kwam daar pas jaren later zelf achter, toen zijn contacten in het criminele circuit hem steeds meer bleken te wantrouwen. De AIVD erkende zijn falen pas nadat dit uit extern onderzoek was gebleken en was ook toen nauwelijks bereid de journalist schadeloos te stellen. Dat meldde de Volkskrant zaterdag.

De BVD deed in de jaren negentig onderzoek naar banden tussen de onderwereld, wapenhandelaars en terroristische organisaties. Omdat de dienst geen kennis had van het criminele circuit, zocht die contact met Van Hout. Die ging daar na enig aandringen op in, meldde naar eigen zeggen bijvoorbeeld ook liquidatieplannen, maar omdat hij geen namen noemde, beëindigde de BVD in 1999 de samenwerking.

Volgens de toezichthouder, de CTIVD, heeft de dienst tussen 1997 en 2014 een reeks fouten gemaakt rond het contact met Van Hout. Zo was er een lek binnen de dienst en was het duidelijk dat de naam van de journalist niet geheim was gebleven. Van Hout werd daar pas in 2009, en dan nog in bedekte termen, over geïnformeerd.

Van Hout moest procederen tegen de staat over zijn schadevergoeding. Daardoor kwam zijn naam ook in openbare stukken terecht. Uiteindelijk kreeg hij 865.000 euro voor gederfde inkomsten. Een vergoeding voor immateriële schade –hij was in levensgevaar gebracht – of voor gemaakte kosten voor zijn eigen beveiliging zat er niet in.

Lees ook:

Met horten en stoten omarmen de inlichtingendiensten de nieuwe bevoegdheden

De AIVD en MIVD werken nu een jaar met de veel besproken ‘sleepwet’. Makkelijker is het niet geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden