We moeten niet overgevoelig zijn

De Britse psychiater en essayist Theodore Dalrymple vreest dat het strafbaar stellen van welke vorm van haat dan ook uitnodigt tot permanente twisten en uiteindelijk tot tirannie: 'Elke groep zal wettelijke bescherming zoeken tegen wat zij als haat beschouwt; en in een tijd van gelijkheid zullen allen gelijkelijk beschermd moeten worden en zullen allen zich in gelijke mate gekwetst voelen.'

Een humorist die Dieudonné M'Bala M'Bala heet, is in Frankrijk schuldig bevonden aan het aanzetten tot rassenhaat (opruiing). Hij is veroordeeld tot een geldboete van 5000 euro en moet het vonnis op eigen kosten publiceren in drie landelijke dagbladen.

Dit is niet de eerste keer dat Dieudonné, zoals hij wordt genoemd (zijn moeder is afkomstig uit Bretagne en zijn vader uit Kameroen), in aanraking komt met justitie vanwege de uitspraken die hij doet, maar tot nu toe is hij in hoger beroep altijd vrijgesproken. Hij heeft aangekondigd ook van deze veroordeling in beroep te zullen gaan.

In 2004 gaf hij, twee dagen nadat een voorstelling van hem in Lyon was afgebroken door Joodse activisten die protesteerden tegen de antisemitische opmerkingen die hij had gemaakt, een interview aan de Journal du Dimanche. Daarin zei hij: ''Het soort slogan dat ik heb gehoord was 'Vuile nikker, de joden krijgen je wel'. Het zijn allemaal slavenhandelaren die bankier zijn geworden of entertainer, en tegenwoordig zijn het terroristen die het beleid van Ariël Sjaron steunen.'' Verder zei hij dat degenen die hem aanvielen rijken hadden gesticht en fortuinen hadden gemaakt met de slavenhandel en slavernij.

De rechters waren - ongetwijfeld terecht - van oordeel dat deze opvattingen niet konden zijn ingegeven door de emoties van het ogenblik, aangezien ze niet waren geuit op het moment dat zijn voorstelling was afgebroken of vlak daarna, maar behoorlijk veel later. De rechters oordeelden - ongetwijfeld ook terecht - dat de woorden van Dieudonné direct waren 'geïnspireerd door antisemitische beelden'. Toch komt het mij voor dat het algehele oordeel rampzalig fout was, niet alleen voor Frankrijk maar voor heel Europa.

Dieudonné heeft zichzelf laten kennen als onbeschoft, stompzinnig en achterlijk. Helemaal afgezien van de pure kwaadaardigheid van wat hij zei, werd ik bijzonder onaangenaam getroffen door de intellectuele voosheid ervan. Hij kwam niet met enig bewijs of met rationale argumenten, maar gaf alleen op de grofst denkbare manier uitdrukking aan zijn primitieve emoties, die ontleend zijn aan het meest schandelijke vooroordeel.

Maar onbeschoftheid, stompzinnigheid en achterlijkheid mogen evident onwenselijke eigenschappen zijn in een mens, het zijn op zichzelf geen misdaden. Als dat wel zo was dan zouden de meesten van ons meerdere keren in ons leven voor de rechter zijn gesleept en waarschijnlijk ook nog gevangen zijn gezet.

Opruiing

Het delict opruiing vereist de deelname van twee personen (waar wijlen Mobutu Sese Seko op wees toen het ging om corruptie), namelijk de opgeruide en de opruier. Laten we eens vier mogelijkheden bekijken: iemand heeft de bedoeling met zijn woorden op te ruien en zijn toehoorder wordt prompt opgeruid; iemand heeft niet de bedoeling op te ruien, maar zijn toehoorder wordt toch opgeruid; iemand wil wel opruien, maar zijn toehoorder raakt niet opgeruid; en iemand wil niet opruien en zijn toehoorder raakt ook niet opgeruid. In welk van deze vier gevallen is iemand schuldig aan opruiing?

De redelijkheid vereist dat iemand alleen maar schuldig aan opruiing kan zijn als hij de bedoeling tot opruiing heeft. Anders kan elk spreken dat mensen aanzet tot dwaasheid en slechtheid worden uitgelegd als 'objectief' (ik gebruik dat woord in de stalinistische zin) opruien. Het bewijs van de bedoeling om op te ruien, moet inhouden dat mensen zijn aangespoord om een onwettige daad te plegen.

Maar alleen maar de bedoeling om op te ruien kan niet voldoende zijn, omdat we die bedoeling slechts kunnen toetsen aan wat iemand in zijn hoofd heeft, en dat zou leiden tot gelegaliseerde willekeur. Het zou dan mogelijk zijn om iemand uitsluitend op grond van zijn intenties te veroordelen, zelfs wegens de meest onschuldige uitingen als die kwaadaardig bedoeld waren.

Het lijkt mij onwaarschijnlijk dat iemand werkelijk kan worden aangezet tot rassenhaat door Dieudonné's niet bepaald welsprekende woorden. Iedereen die niet beseft waar die woorden voor staan, bevindt zich al in de greep van diezelfde rassenhaat waarvan nu wordt beweerd dat ze ertoe aanzetten. Niemand zal door die woorden worden opgewekt om iets te gaan geloven of te gaan doen dat hij niet nu al gelooft of nu al van plan is te doen. Het ergste wat Dieudonné's opmerkingen kunnen aanrichten, is dat ze steun geven aan iemand die zijn kwaadaardige gevoelens al deelt. En die kwaadaardigheid krijgt prestige doordat ze uitgedragen wordt door iemand die publieke bekendheid geniet. Ongetwijfeld zijn er gevaren verbonden aan het toestaan van het publiekelijk uiten van dit soort gevoelens, maar vrijheid van meningsuiting is niet veiligheid, maar vrijheid van meningsuiting.

Bovendien, als we de opvatting huldigen dat de mentaliteit van onze bevolking zo ontaard is dat ze werkelijk zou kunnen worden opgeruid door de woorden van Dieudonné, op welke grond heeft die bevolking dan stemrecht, en waarom zouden we ons dan niet laten regeren door koning-filosofen, die te intelligent en te wijs zijn om zich te laten opruien door het soort nonsens dat mindere stervelingen zou aanzetten tot haat?

Daarbij komt dat opruiing alleen betrekking zou moeten hebben op daden die zelf onwettig zijn. Niemand is schuldig aan het aanzetten tot de studie van de hogere wiskunde. Je kunt niet worden beschuldigd van het opruien van iemand om iets te doen wat legaal is. Is rassenhaat zelf een misdaad?

Tirannie

Rassenhaat is natuurlijk weerzinwekkend, maar dat zijn andere vormen van haat ook. Het is een open vraag welk soort haat voor meer doden heeft gezorgd in de vorige eeuw: rassenhaat of haat tegen de bourgeoisie, de rijken en de kooplui. Toch zou, voorzover ik weet, niemand willen aandringen op het strafbaar stellen van haat tegen de bourgeoisie.

Met het strafbaar stellen van welke vorm van haat dan ook open je een doos van Pandora. Daarmee maak je namelijk niet daden tot voorwerp van strafrechtelijk onderzoek, maar iemands geestestoestand. Dat nodigt uit tot permanente twisten, en uiteindelijk tot tirannie, omdat elke groep beschutting en wettelijke bescherming zal zoeken tegen wat zij als haat beschouwt; en in een tijd van gelijkheid zullen allen gelijkelijk beschermd moeten worden en zullen allen zich in gelijke mate gekwetst voelen.

Dit eindigt ermee dat niemand meer in het openbaar op kritische wijze zal kunnen generaliseren over een groep mensen, aangezien zo'n generalisatie in elk geval ten dele onvermijdelijk onzorgvuldig zal zijn, waarmee zij zich blootstelt aan de interpretatie dat zij door haat is ingegeven.

Occulte macht

In de huidige sociale en historische context zal de rechterlijke uitspraak, eerder dan de beledigende woorden van Dieudonné, de haat die zij wil straffen en daarmee onderdrukken, juist oproepen. Tenslotte heeft Europa zichzelf zwaar te schande gemaakt door zich in de cartooncrisis niet ondubbelzinnig achter de Denen te scharen. Daarmee heeft het getoond dat het de voorkeur geeft aan luttele momenten van rust en vrede boven de eigen vrijheid op lange termijn. Toch zijn veel moslims, zowel binnen als buiten Europa, ervan overtuigd dat onze vrijheid van meningsuiting uitsluitend is gericht tegen hun geloofsovertuigingen, hun heilige koeien (als u mij toestaat mijn religieuze metaforen wat te mixen).

Toch al vaak ten prooi aan de wildste samenzweringstheorieën, zullen zij in deze rechterlijke uitspraak over Dieudonné het bewijs zien van een bijzondere occulte macht van de Joden in de westerse wereld in het algemeen en in Frankrijk in het bijzonder. Ze zullen zich afvragen waarom een belediging van de Joden wel wordt bestraft en een belediging van de moslims niet.

Ze zullen wijzen op wat David Irving in Oostenrijk is overkomen omdat hij de holocaust heeft ontkend. Het antwoord dat zowel Oostenrijk als Duitsland speciale gevallen zijn die hun eigen specifieke historische redenen hebben om holocaust-ontkenners het recht te ontzeggen hun mening in het openbaar te uiten, zal geen enkel effect sorteren. Helaas is de vraag of de holocaust heeft plaatsgevonden of niet, voor veel moslims een reële vraag; daarom zullen zij in het gevangenzetten van David Irving een poging zien om de vrijheid te beknotten. Elke verdediging van de Deense cartoons op grond van de vrijheid van meningsuiting zal hun daarom hypocriet en dubbelhartig voorkomen.

De burgemeester van Londen, Kenneth Livingstone, werd pasgeleden voor een maand geschorst vanwege een ruzie die hij had gehad met een verslaggever van de London Evening Standard toen hij een feestje verliet (waar gevierd werd dat een parlementslid 20 jaar geleden publiekelijk voor zijn homoseksualiteit was uitgekomen). Hier volgt de letterlijke weergave van de ruzie:

Verslaggever: 'Meneer Livingstone, Evening Standard. Hoe was het vanavond?'

Livingstone: 'Wat vreselijk voor je. Moet je je niet laten nakijken?'

Verslaggever: 'Hoe ging het vanavond?'

Livingstone: 'Moet je je niet laten nakijken?'

Verslaggever: 'Was het een goed feest? Wat betekent het voor u?'

Livingstone: 'Wat heb je vroeger gedaan? Ben je een Duitse oorlogsmisdadiger geweest?'

Verslaggever: 'Nee, ik ben Joods. Ik ben geen Duitse oorlogsmisdadiger geweest en ik voel me hier eigenlijk behoorlijk door beledigd. Maar hoe ging het vanavond?'

Livingstone: 'Ach kijk, nou je kunt best [joods] zijn maar je lijkt net een concentratiekampbewaker, je doet het alleen maar omdat je ervoor betaald wordt, of niet?'

Verslaggever: 'Geweldig, dat heb ik opgenomen. Maar hoe was het vanavond?'

Livingstone: 'Het heeft niets met jou te maken maar je krant bestaat uit een hoop schorem en reactionaire fanatiekelingen.'

Verslaggever: 'Ik ben journalist en ik doe mijn werk. Ik vraag u alleen maar om een commentaar.'

Livingstone: 'Nou, ga dan werken voor een krant die geen fascistisch verleden heeft.'

(De Evening Standard is eigendom van de Associated Newspapers, die ook eigenaar is van The Daily Mail en The Daily Mail stond in de jaren dertig een tijdlang vriendelijk-welwillend tegenover Hitler.)

De Raad van Afgevaardigden van Britse Joden diende een klacht in bij een overheidsinstantie die toezicht moet houden op de gedragsnormen van gekozen leden van het plaatselijk bestuur en deze schorste de heer Livingstone (die deze beslissing aanvocht voor de rechter).

Martelaren

Ongetwijfeld zegt het niet veel goeds over de Engelsen dat iemand die zo grof, stompzinnig en kwaadaardig is als de heer Livingstone tot een hoog publiek ambt wordt gekozen; en een schorsing van een maand uit dat ambt is helemaal niet zo'n zware straf (zeker niet als je het vergelijkt met de onthoofdingen die de moslimdemonstranten in Londen eisten na de verspreiding van de Deense cartoons in het Midden-Oosten door gewetenloze moslims die in Denemarken wonen), maar ook in dit geval zou het veelal vergeefse moeite zijn als je aan moslims probeerde uit te leggen dat de heer Livingstone niet zomaar een privépersoon is, maar een uit publieke middelen betaalde ambtenaar van wie mag worden geëist dat hij zich fatsoenlijk uitdrukt, in ieder geval in het openbaar. Ze zullen dit gewoon zien als wéér een voorbeeld dat wordt toegegeven aan Joodse gevoeligheden, terwijl die van hen worden genegeerd. Hun antisemitisme, dat de keerzijde is van hun zelfmedelijden, zal er nog door verergerd worden.

Zowel de heer Livingstone als Dieudonné heeft zichzelf gepresenteerd als martelaar van het vrije woord. Ze zullen worden geloofd in precies die regionen waar het van vitaal belang is dat ze níet worden geloofd. Wat we van hun voorbeelden moeten leren, is dat als we vrij willen blijven, we een dikke huid moeten krijgen en dat we onszelf of anderen geen buitensporige gevoeligheid moeten toestaan, laat staan dat we die tot wet verheffen.

Vertaling Chris Rutenfrans

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden