’We moeten leren dat we gedeelde waarden hebben’

Europa moet accepteren dat ook de islam nu een Europese religie is, zegt Tariq Ramadan (43). En beide religies gaan volgens hem tegelijk door een identiteitscrisis. De ’moslim-reformatie’ vindt volgens hem plaats in Europa.

’De moslims in Europa moeten een weg vinden tussen het seculiere Westen en het traditionele Oosten. De islam in de dominante moslimlanden zit gevangen in ondemocratische regimes en reactionaire geestelijken,” luidt Ramadans conclusie, in zijn documentaire over de moslim-reformatie voor het documentaire-programma ’Dispatches’, onlangs op prime time te zien op de Britse publieke zender Channel 4.

Iets minder dan een jaar geleden, kort na de bomaanslagen in Londen, werd Ramadan nog verguisd door de The Sun. De sensatiekrant kopte op haar voorpagina ’Ontmoet de militante professor Tariq Ramadan’. De krant vroeg zich af hoe Ramadan op een door de overheid gesponsorde bijeenkomst kon spreken, terwijl Amerika hem de toegang weigerde.

Ramadan, nu invloedrijk islamoloog en filosoof, stond twee jaar geleden op het punt om vanuit zijn geboorteplaats Genève naar de VS te verhuizen om daar te gaan doceren aan Notre Dame University. Maar op het allerlaatste moment werd hem een verblijfsvisum geweigerd, omdat hij een radicalist zou zijn.

„Ik weet nog steeds niet waarom mijn visum werd herroepen. Tussen 2001 en 2004 ben ik er zo’n 29 keer geweest”, vertelt Ramadan in een café in West-Londen, waar hij met zijn Franse echtgenote en vier kinderen woont. Hij geeft les aan St. Anthony’s college aan Oxford University. Na de aanslagen nodigde de Britse regering hem uit om lid te worden van een speciaal bijeengeroepen taakgroep, om de regering te adviseren over de preventie van moslimextremisme.

Ramadan is gewend aan de controverse die hij oproept. Volgens zijn aanhangers is hij een hervormer, de belangrijkste pleitbezorger in Europa voor een liberale islam. Zijn tegenstanders zien hem als een man die met dubbele tong spreekt: een vermomde radicale fundamentalist die hoopt dat Europa helemaal islamitisch wordt.

Vooral in Frankrijk is de in Zwitserland geboren Ramadan omstreden omdat hij antisemitisch zou zijn, het stenigen van overspelige vrouwen niet volledig afwijst, pleit voor een moratorium over lijfstraffen. „Drie jaar geleden verschenen er zes boeken van belangrijke Franse intellectuelen over de oorlog in Irak. Die zeiden allemaal dat het nieuwe antisemitisme in Europa van moslims komt. Ik was daar zeer geërgerd over en schreef dat Frankrijk niet zozeer uit principe tegen de oorlog was, maar omdat het nauwe banden wil houden met de Arabische wereld. Ik merkte op dat een aantal van die boeken geschreven was door Joodse Franse intellectuelen. En dat kun je in Frankrijk niet schrijven.” Volgens Ramadan is, vergeefs, geprobeerd hem demoniseren. „Ik heb veel artikelen geschreven en lezingen gegeven tegen antisemitisme. De eerste in 1994.”

Veel van het wantrouwen wordt volgens hem ingegeven door zijn familie. Zijn grootvader Hassan al-Banna was in 1928 mede-oprichter van de radicaal-islamistische Egyptische Broederschap, een fundamentalistische beweging die de religie voor het eerst in de politiek introduceerde. De organisatie bekritiseert westerse decadentie en pleit voor traditionele waarden. Ramadans vader vluchtte naar Zwitserland toen kolonel Nasser jacht maakte op de fundamentalisten. In Genève richtte hij het Islamitische Centrum op, dat nu wordt geleid door een van Ramadans broers. De organisatie wordt verdacht van banden met Al-Kaida en cellen in Irak, maar volgens Ramadan zijn er helemaal geen contacten. In de Franse krant Le Monde verdedigde zijn broer Hani de steniging van overspelige vrouwen, en dat maakte het alleen maar verdachter dat Ramadan niet volmondig de lijfstraffen afwees in een televisiedebat met de Franse minister van binnenlandse zaken Sarkozy.

Ramadan is het helemaal niet met zijn broer eens. Hij veroordeelt lijfstraffen. Hij is voor een moratorium in plaats van een volmondige afwijzing van lijfstraffen omdat hij vindt dat discussie en mentaliteitsverandering alleen mogelijk zijn als het uit de islamitische gemeenschap zelf voortkomt. „Waarden van buitenaf opleggen, dat zorgt voor spanningen”, denkt hij. Ramadan is voor de emancipatie van moslimvrouwen, tegen lijfstraffen, tegen letterlijke interpretatie van de Koran en voor Ijtehad: herintepretatie van koranverzen in een moderne context.

Ramadan accepteert de verdeeldheid over zijn ideeën als een gegeven. „Dat hoort erbij, als je bruggen bouwt tussen twee kampen. Voor het Westen ben ik te islamitisch en voor de moslims ben ik te westers. Wij moeten meer over elkaar leren en moeten begrijpen dat we gemeenschappelijke waarden hebben”, zegt Ramadan. Voor veel moslims is hij een verrader; hij ontvangt doodsbedreigingen, maar daar wil hij niets over kwijt.

Er heerst volgens Ramadan een soort ’wij tegen zij’-mentaliteit onder zowel Europeanen als moslims. De Deense cartoons waren in zijn ogen een opzettelijke provocatie, terwijl Europeanen de terroristische aanslagen aangrijpen om alle moslims te wantrouwen. „Moslims moeten zelf kritisch zijn over hun onderwijs en de waarden die ze doorgeven. We zijn geobsedeerd over het feit dat we een minderheid zijn. Maar we zijn burgers in de samenleving waarin we wonen. Er bestaat geen minderheids-burgerschap. Het probleem is niet de integratie. De overgrote meerderheid van de moslims in Europa accepteert de democratie, de rechtsstaat en de grondwet. Niemand vraagt om de democratie te veranderen. Wij willen samenleven.” Moslim-immigranten zijn niet eerst moslim en dan Europeaan, maar beide tegelijk, zegt hij.

„Kinderen van moslim-immigranten zijn kinderen van twee ouders, de moslimgemeenschap aan de ene en de Britse of Nederlandse samenleving aan de andere kant. Beide ouders hebben schuld en dragen verantwoordelijkheid”, zegt Ramadan als het gaat over de vraag hoe het kon dat Britse moslims zelfmoordaanslagen konden plegen.

„Europese samenlevingen zijn veranderd. Er zijn nu twintig miljoen moslims, maar er wordt op scholen helemaal geen aandacht aan besteed. Wat wordt er in Frankrijk verteld over de bijdrage die moslim-immigranten hebben geleverd aan de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog? Het is heel belangrijk om inclusief te zijn over ons verleden om een gelijkwaardig staatsburgerschap te bevorderen in het heden.” Het is altijd goed om te praten over waarden, zegt hij over de recente discussie of op scholen lessen ’Britse waarden’ gegeven zouden moeten worden, maar het gaat om de manier waarop. „Het zorgt opnieuw voor ’wij tegen zij’ en dat is contraproductief. ’Ons’ is ’jij en ik’ en we moeten leren dat we gedeelde waarden hebben. Het wantrouwen is veel te groot. Regeringen kennen hun moslims niet. De doorsnee moslim is een democraat.” Hij vindt dat alle burgers een ’burgerschapstest’ zouden moeten doen. „Wat weten de Britten zelf over hun staatsburgerschap? Je kunt geen test voor slechts één bepaalde groep introduceren. Iedereen moet leren wat een ’participating democracy’ is.”

De strenge anti-terreurwetten mogen volgens hem niet de burgerrechten ondermijnen. Ze lijken vooral bedoeld om moslims aan te pakken, zegt Ramadan, maar „het zijn onze gemeenschappelijke waarden die worden ondermijnd. We verspreiden angst”, vindt hij.

„Het is een lang proces en het duurt zeker twee generaties aan beide zijden. Maar op lokaal niveau zie ik heel veel initiatieven van jonge moslims, die niet bang zijn om islamitische principes ter discussie te stellen, die zich openstellen. Die gemeenschappen leren elkaar beter kennen. Het is een stille revolutie.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden