INTERVIEW

'We moeten ervoor zorgen dat Italianen meer kinderen krijgen'

Carlo Cottarelli Beeld Pauline Valkenet

De nieuwe regering van Italië krijgt waarschijnlijk een rechts-populistisch karakter. Voor de economie is dat geen goed nieuws, betoogt Carlo Cottarelli (54). Hij schreef een boek over de slechte financiële gewoonten van zijn land.

Milaan. Buiten, voor de ingang van de Katholieke Universiteit van het Heilig Hart, staan groepjes mensen in hun mooiste pakken en jurken te proosten. De bubbelwijn gaat rond. Stralende jonge Italianen met groene lauwerkransen op hun hoofd vieren met familie en vrienden dat ze zojuist zijn afgestudeerd.

Binnen, op de eerste verdieping, is Carlo Cottarelli aan het werk. De econoom houdt de Italiaanse staatsfinanciën in de gaten. Hij maakt zich zorgen over de toekomst van de feestende jongeren buiten. Cottarelli, een gewilde gast in Italiaanse talkshows, publiceerde onlangs het boek 'De zeven hoofdzonden van de Italiaanse economie'. Daarin beschrijft hij welke problemen volgens hem de grootste rem op de economische groei zijn.

Na de parlementsverkiezingen van 4 maart treedt in Italië bijna een nieuwe regering aan. Het lijkt erop dat die zal worden gevormd door de populistische Vijfsterrenbeweging en de rechts-nationalistische Lega. Cottarelli, die van 1988 tot 2013 hoge functies bij het IMF had en vervolgens de Italiaanse regering een jaar heeft geadviseerd over mogelijke bezuinigingen, hoopt met heel zijn hart dat het nieuwe kabinet juist deze door hem beschreven zeven problemen het hoofd gaat bieden.

In de afgelopen twintig jaar is de Italiaanse economie gemiddeld met minder dan een half procent per jaar gegroeid. Het blijft kwakkelen. Als u een probleem mocht kiezen dat de nieuwe regering vast en zeker oplost, welke van de zeven zou dat dan zijn?

"Een realistische keuze zou zijn het vereenvoudigen van de bureaucratie. Het is haalbaar dat probleem binnen een paar jaar op te lossen. Het zou een hoop goeds opleveren. We hebben verschrikkelijk veel zinloze wetjes en formuliertjes, die tijd en geld opslokken. Het kost kleine en middelgrote bedrijven jaarlijks tientallen miljarden om zich aan alle regels te houden. De bureaucratische rompslomp is dus in feite een extra belasting voor ze. Als de nieuwe regering de bureaucratie eenvoudiger en lichter maakt, heeft dat ook een gunstig effect op het functioneren van justitie. En ook de corruptie wordt ermee bestreden: het is voor bedrijven niet langer nodig om het bureaucratische apparaat met smeergeld naar de hand te zetten.

Als ik bekijk welk probleem het ernstigst is, dan kies ik voor ons demografische probleem. Als Italië wil groeien, moet ook de bevolking groeien, maar die is al twee jaar aan het krimpen. Onze productiviteit lijdt onder de vergrijzing; jongeren, die er in dit land steeds minder van zijn, zijn nou eenmaal inventiever en dynamischer dan ouderen. Ook voor de overheidsfinanciën is de vergrijzing in combinatie met het lage geboortecijfer problematisch, omdat al die gepensioneerden een ondraaglijke last voor de krimpende groep jongeren worden. Helaas is dit niet een probleem dat de nieuwe regering binnen afzienbare tijd kan oplossen."

De tekst gaat verder onder de afbeelding

Piazza Duomo, Milaan. Beeld Hollandse Hoogte / EyeEm Mobile GmbH

Sommigen zien een oplossing in de Afrikaanse immigranten, bijna allemaal jong, die massaal over zee naar Italië komen. U niet?

"Nee. We moeten maatregelen treffen om ervoor te zorgen dat de Italianen meer kinderen krijgen. Immigratie is nuttig, maar in kleinere aantallen dan waarvan nu sprake is. En ik vind dat alles legaal moet gaan. Het kan niet zo zijn dat alle migranten die in Noord-Afrika op een bootje stappen ons land mogen binnenkomen. Wat dat betreft ben ik extreem: ik hoop dat de nieuwe regering voor de Australische aanpak kiest en geen enkele bootmigrant toelaat. Die aanpakt werkt. De stroom bootmigranten droogt dan vanzelf op."

Een aantal van de zeven hoofdzonden is te wijten aan een gebrek aan sociaal kapitaal, schrijft u. Wat bedoelt u daarmee?

"Het besef dat je je aan de regels moet houden, dat je netjes in de rij je beurt moet afwachten en niet moet voordringen. In dit land denken mensen: als ik het een en ander zwart doe, is dat financieel gunstig voor mij, en als ik iemand omkoop om een mooie deal te kunnen sluiten, is dat goed voor mij. Ze denken niet: als iedereen zich zo gedraagt, is dat slecht voor ons allemaal. In Italië voelen mensen zich niet schuldig als ze iets fouts hebben gedaan. Dat werkt onder meer belastingontduiking en corruptie in de hand. Het gebrek aan sociaal kapitaal is er ook de oorzaak van dat wij zo'n moeite hebben om ons aan de regels van de eurozone te houden. Onze mentaliteit moet veranderen. Dat kost tijd, dus laten we daar vooral onmiddellijk een begin mee maken. Een nieuwe regering zou er bijvoorbeeld voor kunnen kiezen om daar in het onderwijs meer lesuren aan te besteden."

Met het aanpakken van alle zeven problemen zou onmiddellijk moeten worden begonnen. Denkt u dat politieke partijen zich voldoende bewust van de urgentie zijn?

"Op sommige punten wel. De Vijfsterrenbeweging en de Lega beloven onder meer om de corruptie te bestrijden, bureaucratie aan te pakken en justitie efficiënter maken. Dat gaat de goede kant op. Waar ik me zorgen over maak, is hoe ze over overheidsfinanciën denken. Ze willen niet bezuinigen en onze staatsschuld verlagen, maar juist meer uitgeven en ook nog eens de inkomstenbelasting verlagen om de economische groei aan te jagen."

Er zijn economen die daarvoor pleiten.

"Op korte termijn kan dat werken. Het is als drugs gebruiken: je voelt je direct beter. Op langere termijn is het funest om meer uit te geven en minder binnen te krijgen en tegen de Europese regels in het begrotingstekort te laten oplopen. Op die manier blijven we fragiel. Italië is als een raam: bij regen gaat het goed, maar als iemand een steen gooit, breekt het. Die steen is een schok van buitenaf. Het kan een nieuwe recessie in de EU zijn, bijvoorbeeld, of een handelsoorlog. Vroeg of laat zal die steen worden gegooid en dan zijn we er niet tegen bestand. Onze staatsschuld is dan nog steeds veel te hoog ten opzichte van ons bbp, de rente op onze staatsleningen kan dan weer snel stijgen. Dat gebeurde in 2011 ook. Toen kregen we steun van de Europese Centrale Bank onder leiding van Mario Draghi, maar binnenkort zit Draghi daar niet meer en wie weet hoe een volgende president tegen Italië aankijkt bij een nieuwe financiële crisis."

Kan het zover komen dat Italië gedwongen de eurozone moet verlaten?

"Precies, dat scenario sluit ik helemaal niet uit. De Lega zou er wellicht blij mee zijn. Die partij ziet de euro als het absolute kwaad. Ook binnen de Vijfsterrenbeweging zijn er genoeg tegenstanders van de euro te vinden. Maar volgens mij is het verlaten van de eurozone een sprong in het duister. Ik vrees dat de Italianen hun nieuwe munt dan snel zullen omwisselen in euro's, voor de zekerheid. Dat zou gierende inflatie veroorzaken, de prijzen zouden stijgen. Chaos."

En als de regering geen van de zeven zonden aanpakt, dreigt er dan een Italexit?

"Niet direct. Onze economie zal minder groeien dan die van de andere eurolanden. Dan modderen we voort tot er een externe schok komt, met voor ons rampzalige gevolgen."

Stel dat het de regering op wonderbaarlijke wijze lukt de zeven problemen op te lossen.

"Dan zou dit het mooiste land van de wereld zijn. Begrijp me niet verkeerd: het is nu ook al prachtig. Italianen zijn erg creatief, we hebben dynamische ondernemers, we produceren goede producten. Als we bovendien de zeven hoofdzonden niet meer zouden begaan, dan zou Italië op een paradijs lijken."

De tekst gaat verder onder de afbeelding

Luigi Di Maio (links), de 31-jarige leider van de Vijfsterrenbeweging, met zijn partijgenoten Danilo Toninelli en Giulia Grillo. Beeld EPA

DE ZEVEN ECONOMISCHE HOOFDZONDEN VAN DE ITALIANEN

Corruptie

De eerste Italiaanse hoofdzonde is corruptie. In Italië zijn er hiervoor jaarlijks zo'n 600 veroordelingen. Dat is twee keer zoveel als in Frankrijk of Duitsland. Corruptie is er vooral bij openbare aanbestedingen en grootschalige aankopen door de overheid. Het levert oneerlijke concurrentie op; de corruptste bedrijven bloeien, niet de efficiëntste. Bovendien remmen de noodzakelijke extra regels en controles tegen corruptie de economische bedrijvigheid af.

Justitie werkt traag

Voor een vonnis in eerste aanleg, hebben Italiaanse rechtbanken gemiddeld 532 dagen nodig, terwijl het gemiddelde in de EU266 dagen is. Dat levert onzekerheid op, maakt ondernemen lastiger en ontmoedigt investeerders. Als justitie sneller en efficiënter zou werken, dan was het bruto binnenlands product (bbp) - het bedrag dat door iedereen in Italië samen wordt verdiend - een procent hoger.

Belasting ontduiken

Met name kleine bedrijfjes en zzp'ers, die er in Italië veel meer zijn dan in andere eurolanden zijn, ontduiken jaarlijks naar schatting 130 miljard euro aan belasting. Als die ontduiking niet zo enorm was, zou de inkomstenbelasting voor iedereen in Italië een flink stuk omlaag kunnen en zou de gigantische staatsschuld veel lager zijn dan nu: 130 procent van het bbp.

Taaie bureaucratie

Italië heeft drie keer zo veel wetten als het Verenigd Koninkrijk, en die zijn ook nog eens ingewikkeld en onduidelijk. Het bureaucratische systeem is bovendien traag, wat tijdverlies en extra kosten voor bedrijven met zich meebrengt. Het maakt ondernemingen minder efficiënt en het kost ze jaarlijks 31 miljard euro (2 procent van het bbp) om aan alle regels te voldoen. Dit alles schrikt binnenlandse en buitenlandse investeerders af.

Laag geboortecijfer en volop vergrijzing

De Italiaanse bevolking wordt steeds ouder. Maar liefst 17 procent van het bbp wordt besteed aan pensioenen. Tegelijkertijd worden er weinig kinderen geboren, terwijl er juist veel jongere mensen nodig zijn om het geld te verdienen waarmee al die oudere mensen worden onderhouden. Oudere arbeidskrachten zijn bovendien minder productief, ze leveren per gewerkt uur minder op dan jongere.

De kloof tussen noord en zuid

In Zuid-Italië ligt het gemiddelde inkomen op 57 procent van dat in Noord-Italië. In het zuiden ligt de productiviteit per persoon 23 procent lager dan in het noorden. De werkloosheid is er drie keer zo hoog, de gezondheidszorg is er slechter en de overheid betaalt rekeningen veel later. Deze slechte prestaties van het zuiden drukken zwaar op het gemiddelde Italiaanse inkomen, de belastinginkomsten en het bbp.

Euro-sceptisch

De Italiaanse economie heeft zich niet kunnen of willen aanpassen aan de euro en de bij die munt horende regels. Het is niet meer mogelijk om de eigen munt goedkoper te maken ten opzichte van bijvoorbeeld de Duitse mark, wat de Italianen met hun lire om de haverklap deden. De lonen zijn tegelijkertijd harder gestegen dan de productiviteit en daardoor zijn de arbeidskosten omhoog gegaan. Dat maakt Italiaanse producten duurder; de invoering van de euro heeft dus slecht uitgepakt voor de concurrentiepositie van Italië.

Lees ook:

De leiders van de rechtse Lega en de nieuwe Vijfsterrenbeweging liggen elkaar goed. Een coalitie-regering lijkt in de maak.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden