We moeten eens naar zolder, zei grootvader die nacht

reportage Marken herdenkt watersnood van 1916. Ramp gaf impuls aan bouwplannen Afsluitdijk.

Noordenwind en uithuizige vrouwen, beide zijn niet te vertrouwen. Outger Zondervan (72) stoot lachend zijn buurman aan tafel aan. De eveneens 72-jarige Jan Schild kijkt verbaasd: "Die kende ik nog niet. Maar uithuizige vrouwen had je hier toen nauwelijks, de meesten kwamen in die tijd amper van hun terp af."

De twee mannen zitten bij Schild aan tafel in diens paalwoning in Marken. De reden van hun samenkomst? Verhalen delen over de watersnoodramp van 1916, vandaag een eeuw geleden, die deze week uitgebreid wordt herdacht.

"Overstromingen waren ze hier op Marken wel gewend", vertelt Schild zonder accent. "Telkens als er een noordwestenstorm was en de wind doordraaide naar het noorden, liep de Zuiderzee vol en in Marken over de dijk. Daarom staan alle oude huizen ook op palen of op terpen."

Schild kom oorspronkelijk niet van het eiland, maar de gepensioneerde leraar heeft wel verschillende boeken over de Marker geschiedenis op zijn naam staan. Typisch, vindt Zondervan. "Het zijn altijd de buitenstaanders die boeken schrijven of willen herdenken. Markers zijn niet zo ondernemend."

Zondervan, vroeger boer, komt wel van hier. "Mijn ome Piet vertelde me vroeger dat de meester van de school bij hoogwater uit het schoolraam keek of het water al over de dijk kwam. Zo ja, stuurde hij de kinderen naar huis die het verst weg woonden voordat ze natte voeten kregen."

Dat het water in die januarinacht van 1916 zó hoog kwam, was een verrassing, weet de Marker van zijn grootvader. "Toen het water wel heel snel steeg, zei hij: we moeten eens naar zolder. Maar toen ze daar zaten, sloeg een deel uit de wand. Daarop zijn ze naar de zolder van de buren geklommen." Het was even heftig, maar na een paar uur was het eigenlijk alweer voorbij, gaat Zondervan verder op nuchtere toon. "Toen zei mijn grootvader: 'nu moeten de dijken van Waterland zijn gebroken'." "Slim van hem. De meeste mensen dachten dat God hun gebeden had verhoord", weet Schild.

Grootvader had gelijk. Ironisch genoeg was het doorbreken van de Zuiderzeedijken bij Zuiderwoude en Katwoude de redding van Marken. Op het eiland was het water na enkele dagen verdwenen, in Waterland bleef het water nog maanden op het land staan. En toch had de ramp op Marken juist de meeste slachtoffers geëist: zestien op een totaal van negentien.

Schild laat een oude foto zien van een omgevallen huisje waar een vader, moeder en twee kinderen verdronken. En verderop in het Armenhuis, daar vonden twee volwassenen en drie kinderen de dood. Alleen de oudste dochter overleefde het. "Ze heeft er nooit over willen praten."

Dat typeert de Markers, denkt hij. Zondervan knikt. Zijn familie heeft hem weinig over de ramp verteld. Pas nu ziet hij het verdriet in terloopse opmerkingen van toen. "Neem toen er in 1953 een huis afbrandde en grootmoeder zei 'ach wat is nou brand. Bij een watersnood ben je echt alles kwijt'."

En de gevolgen op lange termijn? Het was immers deze ramp die de plannen voor de bouw van de Afsluitdijk het laatste zetje gaf. Met als gevolg dat vissersdorp Marken ineens haar broodwinning kwijtraakte. Mwoah, dat viel wel mee, zeggen de mannen. "De mensen gingen bij de Zuiderzeewerken of de haven van Amsterdam werken", zegt Zondervan. "Ze mopperden wel, maar als de overheid iets besloot, dan accepteerden Markers dat gewoon", zegt de historicus.

Dat de ramp deze week herdacht wordt, juicht Schild dan ook erg toe. "Het is goed dat de doden eindelijk officieel herdacht worden." Ook hoopt hij dat door de aandacht meer bewustzijn komt 'over het water dat altijd weer kan komen'.

En Zondervan, wat vindt hij van de herdenkingsjaar? "Wel leuk ja", bromt hij. "Maar belangrijk... Het is honderd jaar geleden, dus eigenlijk heeft niemand er meer pijn van."

Site geeft raad bij ramp

De kans op een watersnoodramp in Nederland is vandaag de dag zeer klein, zegt Nina Lambalk van het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier. Maar het kan nooit kwaad je te verdiepen in evacuatie. Hoe je het beste kunt vluchten bij een overstroming kan per regio, plaats en zelfs straat verschillen. Op de website onswater.nl kun je per postcode opzoeken of je als het water komt het beste de auto kunt nemen of de trap op moet gaan naar zolder. Nog een tip van Lambak: "Haal een zandzak in huis om op de wc te leggen, voor als het riool overstroomt".

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden