We moeten debatteren over feiten

Dogmatisch denken bedreigt de westerse samenleving, vindt Dick Taverne, een Britse Lord van Nederlandse afkomst. Hij schreef een boek over de 'Opmars van de redeloosheid'. En waarschuwt: de verworvenheden van de Verlichting staan op het spel.

Wetenschap wordt in diskrediet gebracht, en de gevolgen zijn nu al zichtbaar, zegt Lord Dick Taverne. ,,Een groot deel van het onderzoek naar genetische modificatie van landbouwgewassen is uit Europa verdwenen door de stemmingmakerij door organisaties als Greenpeace en, in Nederland, Milieudefensie. In Groot-Brittannië dreigt een groot deel van het onderzoek naar nieuwe vaccins en geneesmiddelen te verdwijnen onder druk van activisten voor dierenrechten. Die nieuwe gewassen en nieuwe geneesmiddelen zullen er heus wel komen. Alleen worden ze dan gemaakt in de Verenigde Staten of, nog waarschijnlijker, in China en India.''

Dick Taverne (76) is geboren in de jungle van Sumatra, waar zijn vader werkte als geoloog voor de Bataafsche Petroleum Maatschappij. Van huis uit is hij jurist. De familie belandde in Groot-Brittannië. In de jaren zestig was hij parlementslid voor Labour en minister onder Harold Wilson. Later werd hij onafhankelijk parlementslid en momenteel zit hij voor de Liberale Democraten in het Hogerhuis.

Na een carrière in de verzekeringswereld, heeft hij twee jaar geleden 'Sense about science' opgericht, een stichting waarin hij een aantal vooraanstaande wetenschappers heeft weten te verenigen. Doel van de stichting is het (her)waarderen van de 'feitelijke benadering' in het publieke debat. Want, vindt Taverne, het wordt tijd dat standpunten weer worden gebaseerd op bewijs en feiten.

De 'feitelijke benadering' hanteert Taverne ook in het dagelijks leven: ,,Dertig jaar geleden besloten mijn vrouw en ik dat het uit milieu-oogpunt beter was om de auto te verkopen en voortaan te fietsen. Omdat we midden in Londen wonen krijg ik vaak te horen dat ik met mijn leven speelde. Dat blijkt nogal mee te vallen. Uit statistisch onderzoek blijkt dat tegenover ieder levensjaar dat mogelijk verloren gaat door fietsongevallen, twintig extra levensjaren staan omdat je fitter bent.''

Kern van de feitelijke benadering is dat je vraagstukken ondogmatisch benadert en dat je respect hebt voor de feiten. Daar ontbreekt het vandaag de dag nog al eens aan, vindt Taverne. Bijvoorbeeld als het gaat om landbouw en voeding. Taverne: ,,Ik geloof graag dat strijders voor een schoon milieu en aanhangers van de biologische landbouw het beste voor hebben met de gezondheid en met het milieu. Met hen ben ik van mening dat je het gebruik van bestrijdingsmiddelen en de verspilling van meststoffen moet tegengaan. Maar dat doe je niet door uit te gaan van het dogma dat natuurlijke stoffen goed zijn en synthetische stoffen slecht. Of door te zaaien aan de stand van de maan.''

Kijk je naar de feiten, zo vervolgt hij, dan blijkt uit een langjarige vergelijking van biologische, reguliere en 'geïntegreerde' landbouw dat de laatstgenoemde op vrijwel alle punten beter scoort. In de geïntegreerde landbouw zijn kunstmest en bestrijdingsmiddelen niet verboden, maar worden ze alleen in uiterste noodzaak gebruikt. Veel boeren werken al zo. De randen van hun akkers staan vol bloemen en in de kassen bestrijden sluipwespen het ongedierte.

,,Toch geloven nog veel mensen -tot en met de Europese ministers van landbouw- in de zegeningen van de biologische landbouw. Dat geloof maakt ze blind voor de nadelen. Biologische landbouw brengt 20 tot 50 procent minder op dan geïntegreerde landbouw. Dat weerhoudt ontwikkelings- en milieuorganisaties, met in hun kielzog politieke partijen, er niet van om te pleiten voor export van biologische landbouw naar ontwikkelingslanden. Maar het is onethisch om zelfs maar de suggestie te wekken dat je zonder kunstmest, bestrijdingsmiddelen of genetische modificatie in staat bent om voldoende voedsel te produceren om al die monden te voeden.''

Het geloof in de biologische landbouw is niet het enige onderwerp waarbij feiten zijn ingeruild voor dogma's. Zie de soms hysterische debatten in media en politiek over voedselveiligheid of over de gevaren van scoubidou-touwtjes. Je zou er je schouders over op kunnen halen, ware het niet, aldus Taverne, dat ondertussen een belangrijke verworvenheid van de de Verlichting -het geloof in de rede- overboord dreigt te worden gegooid. ,,Het geloof in de rede is de basis van de moderne wetenschap.''

Taverne is duidelijk niet zo postmodernistisch als sommige filosofen en sociologen die beweren dat de moderne natuurwetenschap, evenals het geloof, een 'sociale constructie' is en dat daarom verschillende tradities gelijkwaardig zijn. ,,Als je zo redeneert kom je uit bij Amerikaanse fundamentalisten, die beweren dat de evolutietheorie en het scheppingsverhaal evenveel aandacht verdienen in de biologieles.''

Hij erkent wel dat ook natuurwetenschappers niet vrij zijn van bepaalde waarden en zelfs vooroordelen. ,,Toch: het maakt niet uit of de erfelijkheidswetten zijn ontdekt door een Oostenrijkse monnik of -bij wijze van spreken- door een Spaanse prostituee. Wat telt is dat ze de voor dat moment meest plausibele verklaring bieden voor de overerving van eigenschappen. Uiteindelijk levert de niet-dogmatische benadering van de wetenschap een waarheid op. Niet de absolute waarheid, maar een voorlopig verklaringsmodel van de werkelijkheid, waarmee we de afgelopen tweehonderd ongelooflijk veel meer vooruitgang hebben geboekt dan met willekeurig welk geloof dan ook.''

Wie de betekenis van natuurwetenschappen relativeert, is gevaarlijk bezig, vindt Taverne. Die schept ruimte voor fundamentalisme, voor het ontkennen of negeren van de feiten omdat die niet passen in het heersende dogma.

Opnieuw noemt hij als voorbeeld de milieubeweging, en hun argumenten tegen genetische modificatie. ,,Na ruim tien jaar praktijk zijn de schrikbeelden die de milieubeweging opriep, op geen enkele manier bewaarheid geworden. Er is niemand ziek geworden van het eten van genetisch gemodificeerde gewassen; de voorspelde ecologische rampen bleven uit. Sterker nog, elders in de wereld is het een succesverhaal. Kleine boerinnen in ontwikkelingslanden zagen hun oogst toenemen. Maar de milieuorganisaties blijven maar aankomen met bijvoorbeeld de ratten van Pusztai, die ziek zouden zijn geworden van gemodificeerde aardappelen. Wetenschappelijk zijn die claims allang verworpen. Voor Greenpeace en Milieudefensie is genetische modificatie wat abortus is voor religieuze fundamentalisten. Ze zijn dogmatisch tegen, zelfs als de feiten hen tegenspreken.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden