'We leven wel in deze wereld, maar we zijn niet ván deze wereld'

Juf Ruijgrok tijdens de jaarafsluiting. Ze vraagt God het werk van hun handen te zegenen. Ook vraagt ze om een fijne vakantie, en om iedereen te bewaren voor ongelukken.

Het reformatorisch onderwijs leert kinderen 'anders' te zijn. Ze moeten leren hun levensovertuiging te toetsen aan 'wereldse' zaken als homoseksualiteit, stampende muziek van de dj bij de avondvierdaagse of de scheldpartij van een havenarbeider.

Ze leunt achterover, kijkt even uit het raam van haar directeurskamer op het schoolplein, en zegt dan: 'Nee'. Jacoline Ruijgrok kan zich niet voorstellen dat haar leerlingen het reformatorisch onderwijs als 'zwaar' ervaren. Zwaar is de sfeer ook niet op de Johannes Calvijnschool in Amersfoort. De Elimkerk van de Gereformeerde Gemeente is een vrij aanwezige buur, maar de bomen van het aangrenzende landgoed Nimmerdor geven de school ook de natuur. Het is de laatste dag van het schooljaar, de zon schijnt binnen in een opgeruimd gebouw, de zomervakantie lonkt en de meisjes dragen luchtige rokjes, driekwart leggings en hemdjes. Aan de piano oefent een leerling alvast een lied waarmee de school straks het jaar zal afsluiten. In de klassen gonst het van opwinding na de rapportuitreiking. Leerlingen nemen met cadeautjes afscheid van klasgenootjes die gaan verhuizen. Er is 's ochtends al voor hen gebeden.

"Dat onze leerlingen het hier niet zwaar vinden, komt doordat ze uit gezinnen komen die allemaal bekend zijn met begrippen als zonde en genade", zegt Ruijgrok. "In de driehoek school-gezin-kerk in de opvoeding van onze kinderen, is dit een vertrouwd geluid. Er bestaat voor hen geen andere waarheid."

De wereld van bijna 40 duizend Nederlandse kinderen op reformatorische basisscholen is vaak een heel andere dan die van de meeste andere jongeren. Televisie, games, popmuziek of bioscoop is er meestal niet of weinig bij. De omgang met de 'wereldse' cultuur is voor de leerkrachten op reformatorische scholen een constante balansoefening: hoe blijven de leerlingen trouw aan hun eigen geloofsovertuiging en levensopvatting, maar blijven ze tegelijk vertrouwd met de samenleving? De kunst is om de kinderen te helpen om te gaan met verschil.

Taboes zijn er uitdrukkelijk niet op de Johannes Calvijnschool. Homoseksualiteit? Ruijgrok gaat het onderwerp niet uit de weg, al ligt het gecompliceerd. "Het wordt ons door de maatschappij kwalijk genomen dat we over sommige onderwerpen anders denken. Wij leren onze kinderen dat het kan gebeuren dat mannen en vrouwen op hun eigen geslacht verliefd worden. Het is alleen de seksualiteit die wij op grond van de Bijbel afkeuren. Maar als je mensen in je omgeving hebt die homofiel zijn, dan moet je hen liefhebben, respecteren, en helpen met hun gevoelens. En niet denken dat homoseksualiteit de ernstigste zonde is. Blijf ook steeds naar jezelf kijken."

Zondig

Op hun billen in de aula van de school luisteren de kinderen tijdens de jaarafsluiting rustig naar de woorden van juf Ruijgrok. Er valt geen vermanend woord van de leerkrachten om even stil te zijn of recht te zitten. Niet nodig. Ruijgrok besteedt veel aandacht aan het vertrek van de leerlingen die gaan verhuizen. Dat gemis maakt hen 'verdrietig, maar ook blij'. Verdrietig omdat ze weggaan, maar ook dankbaar dat ze zo'n mooie tijd samen gehad hebben. Ruijgrok laat vingers opsteken wie ten overstaan van alle 114 leerlingen over ieder vertrekkend kind iets wil zeggen. Ze hoeft niet lang te wachten: de een is grappig, een ander helpt graag. "Er komen vanzelf mooie dingen", zegt Ruijgrok.

Haar leerlingen zijn niet de kinderen bij wie je het woord 'zondig' te binnen schiet. Toch komen de peuters en kleuters onder dat gesternte de school al binnen. Dat die aanname van zondigheid voor buitenstaanders hard kan klinken, realiseert Ruijgrok zich. "Maar voor ons is dat normaal. En laten we eerlijk zijn, kinderen zijn natuurlijk ook niet altijd engeltjes."

Nadat de school elkaar het lied 'Ga met God en Hij zal met je zijn' heeft toegezongen, vouwt Ruijgrok haar handen in gebed. De schooldirecteur staat voor de zittende kinderen op hoge hakken, in een donkerblauwe kokerrok tot over de knie en een hardgele blouse. Haar haar zit strak opgestoken. Andere juffen kleden zich wat informeler in soepel vallende jurken met gympen. Ruijgrok vraagt God het werk van hun handen te zegenen. Ook vraagt ze om een fijne vakantie, om iedereen te bewaren voor ongelukken en de juffen en meesters te laten uitrusten om er volgend jaar weer iets goeds van te kunnen maken. "Niet omdat dit dingen zijn die we verdienen, maar omdat U de God bent van barmhartigheid en genade."

Tekst loopt door onder de afbeelding

Niet allemaal in een hokje

Er zijn in Nederland 166 reformatorische basisscholen, 7 reformatorische middelbare scholen, het reformatorische mbo Bronbeek en hbo Driestar. "We hebben in totaal 70 duizend leerlingen en studenten", zegt Pieter Moens van de Vereniging van gereformeerd schoolonderwijs. Ongeveer 60 procent van deze scholen is volgens Moens 'gesloten' en laat alleen leerlingen toe wier ouders de reformatorische grondslag onderschrijven. De overige scholen, meestal de 'scholen met de Bijbel' die soms al honderd jaar in een dorp staan, laten alle leerlingen toe zolang de ouders het onderwijs maar respecteren.

Op de Johannes Calvijnschool onderschrijven vrijwel alle ouders de grondslag. "Dat betekent dat ze instemmen met de leer zoals die verwoord is in de Bijbel", zegt Ruijgrok. "Voor de gezinnen bij ons op school geldt dat ze iedere zondag een of twee keer naar de kerk gaan." De gezinnen op de Johannes Calvijnschool beantwoorden volgens de directeur niet allemaal aan het beeld waarmee de 'refo' vaak in een hokje wordt gezet. Dat is het beeld van vrouwen in rokken, hoeden bij erediensten en een politieke betrokkenheid bij de SGP, een abonnement op het Reformatorisch Dagblad en twijfel over vaccineren of verzekeren omdat de wil van God ertussen staat. "Ik schat dat zo'n veertig procent van onze moeders geen rokken en hoeden draagt, de gezinnen lezen meer kranten dan alleen het Reformatorisch Dagblad en stemmen bijvoorbeeld ook ChristenUnie. Ik denk dat zo'n 90 procent van onze leerlingen is ingeënt tegen ziekten."

Persoonlijke geloofservaring

Maak niet de bekende fout om te denken dat dit gereformeerde gezinnen zijn. De gesloten refoscholen trekken vooral bevindelijk gereformeerden, ofwel christenen die de persoonlijke geloofservaring het allerbelangrijkst vinden. De bevindelijk gereformeerden zitten in een aantal kerkverbanden, waarvan er zes het meest voorkomen: de gereformeerde gemeente, de gereformeerde gemeente in Nederland, de oud- gereformeerde gemeente, de christelijk gereformeerde gemeente, de hersteld hervormde kerk en de gereformeerde bond. Ruijgrok: "Maar er zijn ook nog 'thuislezers', de Paauweanen, en kinderen die niet bij een kerkverband zijn aangesloten."

"We leven wel in deze wereld, maar we zijn niet ván deze wereld", omschrijft Ruijgrok de plaats van haar schoolgemeenschap. Het leven van de bevindelijk gereformeerde gezinnen draait om het erkennen van de eigen zonde en ellende, het vergeven worden door de Heere Jezus en Hem daarvoor dankbaar zijn.

Kinderen op refoscholen kunnen vaak niet deelnemen aan typische kinderfeesten als de avondvierdaagse omdat die worden afgetrapt met de harde stampmuziek van een dj. Sesamstraat kijken of een kinderfilm op de verjaardag van de leerkracht, puur om het vermaak, gebeurt ook niet. Kinderen moeten ermee om leren gaan dat andere mensen dingen doen die zij niet mogen. Dat is niet altijd makkelijk. Op de Johannes Calvijnschool bieden ze die lessen door de controverse soms bewust op te zoeken. In een project over de Rotterdamse haven komt bijvoorbeeld een filmpje met een scheldende dokwerker voorbij. "Dan zetten we de film juist even stil", zegt juf Gerdine Bunk, "en vraag ik: wat vinden wij daarvan? Het is juist goed om met de klas onze eigen levensbeschouwing even te toetsen."

Tekst loopt door onder de afbeelding

In de volle breedte meedraaien

De Johannes Calvijnschool wil dat de leerlingen later "in de volle breedte kunnen meedraaien". Er hangen dus toch overal digiborden, al worden die louter educatief gebruikt. Als er gezongen wordt, zijn het kinderliedjes, psalmen en religieuze liederen. Luisteren doen de kinderen naar klassieke muziek. Juf Bunk (vanaf groep 3 noemen de leerlingen hun juffen en meesters bij de achternaam) speelt zelf gitaar. "We zijn een heel stadse school", antwoordt Ruijgrok op de vraag hoe ouders uitdrukking geven aan hun geloof. "Ze zijn misschien nog wel ruimdenkender dan wij. Het is hier wel anders dan op een reformatorische dorpsschool."

De rol van buitenbeentje zit de leerlingen en ouders een beetje in de genen. Immers, sinds een groot deel van de 'zwartekousenkerk' zich in 1834 afsplitste van de Nederlands Hervormde Kerk, leiden zij hun eigen leven. Van generatie op generatie. Reformatorisch onderwijs bestaat sinds 1921, al wordt het pas sinds 1979 officieel erkend als onderwijsrichting en daarmee bekostigd door de overheid. Die overheid dreigt sinds een jaar of tien van refoscholen een 'acceptatieplicht' te gaan vragen om alle kinderen op te nemen, ook van niet-bevindelijk gereformeerden huize. Kan de refoschool zich de rol van buitenstaander blijven permitteren, of moet zij zich openstellen om overeind te blijven?

Werven buiten de eigen kring blijft voor de Johannes Calvijnschool als 'gesloten' refoschool een heikel punt. Ruijgrok: "Het spanningsveld is hoe je je identiteit bewaart als er kinderen op school komen die niet met dit geloof zijn opgegroeid. We hebben nu ook een paar ouders op school die onze grondslag alleen respecteren. Maar waar ligt de grens? Wij leren om in je leven op God en de naaste gericht te zijn. Dat is niet doorsnee in deze maatschappij. Er zijn wel een paar reformatorische scholen die kinderen van buiten toelaten. Ik denk dat je alleen kunt vasthouden aan je identiteit, als je lerarenteam zich daar sterk mee verbonden weet."

Refo-onderwijs krimpt licht

Orthodox onderwijs ligt al een tijdje onder vuur: het zou niet bijdragen aan de integratie van kinderen. Zeker in het basisonderwijs zouden orthodox-religieuze scholen hier een belangrijke maatschappelijke opdracht laten liggen. Op de reformatorische Johannes Calvijnschool in Amersfoort zouden ze er best kinderen van vluchtelingen bij willen hebben. De school ziet dat zelfs als een bijbelse opdracht. Zo'n tien keer per jaar voert Jacoline Ruijgrok als directeur gesprekken met ouders die hun kind op de school willen inschrijven. Een enkele keer komt het voor dat deze ouders bij voorbaat niet weten wat een refoschool is, meestal gaat het daarbij om migranten. "We willen graag onze bijdrage leveren aan het opvangen van vluchtelingenkinderen", zegt Ruijgrok. "Maar katholieke of islamitische ouders zien na zo'n gesprek vaak in, dat deze school de hunne niet is."

De Johannes Calvijnschool krimpt licht, en zo'n tien à twintig kinderen extra zouden volgens Ruijgrok zeer welkom zijn. Maar de school wordt beschermd als laatste school van deze richting in de regio Amersfoort. Ook als de school ver onder de stichtingsnorm zakt, mag die blijven bestaan. Pieter Moens van de Vereniging van gereformeerd schoolonderwijs maakt zich er niet zo'n zorgen over dat het refo-onderwijs onder maatschappelijke druk zou bezwijken. "Er zit er wel een lichte krimp in het aantal leerlingen op reformatorische scholen, maar de toekomstverwachtingen schommelen. Ze zijn niet slecht. Voor ons voortbestaan zoeken we de oplossing in samenwerking tussen reformatorische scholen. Zo kunnen we de kosten drukken en de kwaliteit verbeteren. Ook nu zijn onze onderwijsresultaten overigens al goed. Ouders zijn tevreden. Wij leveren mensen af die gewild zijn in de samenleving."

Veelzijdig onderwijs

Dit is de zevende aflevering van de serie 'Bijzondere bijzondere scholen', waarin Trouw de veelzijdigheid van het Nederlandse onderwijs onderzoekt. Dit jaar is het honderd jaar geleden dat de vrijheid van onderwijs werd vastgelegd in artikel 23 van de Grondwet. Volgende maand: Jenaplanonderwijs op basisschool De Kleine Planeet in Deventer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden