null

Microbiologie

We kunnen voorkomen dat bacteriën resistent worden tegen antibiotica, zeggen onderzoekers

Beeld Getty Images

Onderzoekers zien een uitweg uit de wapenrace tussen bacteriën en antibiotica. Het antwoord ligt in de genen van de bacterie.

Antibiotica kunnen ziekteverwekkende bacteriën doden, maar die bacteriën kunnen reageren door resistent te worden tegen die antibiotica, waarop de mens weer nieuwe antibiotica moet ontwikkelen, waartegen de bacteriën zich weer verzetten, enzovoorts. Het wordt wel voorgesteld als een wapenrace, met het apocalyptische slot dat de mogelijkheden van de mens zijn uitgeput en de ziekteverwekkers winnen.

Zo hoeft het niet af te lopen. Die hoop spreekt althans uit een nieuwe publicatie van een onderzoeksgroep onder leiding van de

Buurgenen

Nederlandse microbioloog Jan-Willem Veening, deze week in vakblad Cell Host & Microbe. De onderzoekers doken diep in de mechanismen waarmee de genen zich verspreiden die een bacterie resistent maken tegen antibiotica. En ze zagen dat ze die mechanismen konden blokkeren met medicijnen die al op de markt zijn, zij het voor andere doelen.

Hiermee is niet meteen het hele resistentieprobleem opgelost, want dit onderzoek gaat over een specifiek geval, namelijk Streptococcus pneumoniae, de pneumokok die van nature in de menselijke luchtwegen voorkomt en soms ernstige klachten kan veroorzaken. “Maar”, zegt Veening, “wat hier blijkt te werken kan inspiratie bieden voor de strijd tegen andere ziekteverwekkende bacteriën.”

Een pneumokok die in het mensenlichaam zijn gang wil gaan, maar wordt geconfronteerd met een antibioticum, heeft een probleem. Als hij niet de genen heeft die hem resistent maken, gaat hij eraan. Maar zijn buurman heeft die genen misschien wel, en die kan die overdragen. Dat wordt in de biologie horizontale genoverdracht genoemd, omdat eigenschappen hier niet van ouder op kind overgaan, maar van buur op buur.

Dat gaat bij deze bacteriën niet zomaar; de pneumokok moet ervoor open gaan staan, hij moet in een toestand komen waarin erfelijk materiaal van buiten naar binnen kan. Het ­cynische feit is dat juist de antibiotica die de mens in de strijd gooit, de pneumokok in die ontvankelijke toestand kunnen brengen. Waarmee resistentiegenen, die misschien maar een enkele pneumokok van nature heeft, zich snel door de kolonie kunnen verspreiden.

Malariamedicijn

De onderzoekers achterhaalden wat er precies gebeurt als zo’n pneumokok open gaat staan voor andermans DNA. Op dat schakelmechanisme hebben ze vervolgens enkele duizenden bekende medicijnen losgelaten, aan de lopende band als het ware. Enkele tientallen medicijnen bleken het mechanisme te blokkeren. Toch waren die niet voor dit doel gemaakt. Er zaten medicijnen tussen tegen malaria, en tegen psychoses. Aandoeningen die niets met een pneumokokinfectie te maken hebben.

Maar ze werkten. Groot voordeel, zegt Veening, is dat die middelen al zijn goedgekeurd en op de markt zijn toegelaten. Je zou ze kunnen gebruiken in combinatie met een antibioticum; dan wordt niet alleen de aanval ingezet op de bacterie maar tegelijk zijn verdediging geblokkeerd.

De onderzoekers noemen het een evolutionair medicijn, omdat het ingrijpt op een evolutionaire reactie van een bacteriekolonie die zich bedreigd ziet in zijn groei, in dit geval door een antibioticum.

Behalve deze specifieke reactie van de ­pneumokok zijn er meer van dergelijke mechanismen. Die zouden op vergelijkbare manier kunnen worden ontrafeld en wellicht met medicijnen geblokkeerd, zegt Veening.

Onderzoek wordt Zwitsers

Dit onderzoeksproject begon aan de Rijksuniversiteit Groningen en werd afgerond aan de universiteit van Lausanne, omdat Veening met zijn hele onderzoeksgroep naar Zwitserland verhuisde. “Groningen is de absolute top in de microbiologie, en misschien kom ik ooit terug, maar we hebben hier in Zwitserland veel meer mogelijkheden: betere onderzoeksfaciliteiten, betere subsidiemogelijkheden, minder administratieve druk en een werkbare verhouding tussen het aantal studenten en het aantal docenten. Ik ben niet de hele dag bezig met het schrijven van subsidieaanvragen. Ik kan hier veel meer tijd besteden aan onderwijs en onderzoek.”

Lees ook:

Een superbacterie klinkt veel enger dan hij is

Er zouden jaarlijks 206 doden in Nederland vallen door ‘superbacteriën’, bacteriën die resistent zijn tegen antibiotica. Een promovendus ging op zoek maar vond er welgeteld … nul.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden