'We kénnen alle discussies wel'

In alle stilte legt Pieter Oussoren de laatste hand aan zijn bijbelvertaling, die volgend jaar verschijnt bij een eenmansuitgeverij. Gesprek met uitgever en vertaler over tobberijen, mooie bijbeltaal en, natuurlijk, de godsnaam.

Pieter Oussoren (59), hervormd predikant in Utrecht, is al zo'n dertig jaar bijbelvertaler -soms in clubverband, meestal alleen. Aanvankelijk waren de vertalingen bestemd voor eigen kanselgebruik, later verschenen fragmenten in boekvorm en vaktijdschrift. Jan de Vlieger (41), collega uit Nijeveen, was al jaren een stille fan.

Als werkstudent op een uitgeverij had hij Oussorens kopij moeten uittikken, als predikant gebruikte hij diens vertaling graag in de eredienst.

Een paar jaar geleden begon De Vlieger met Skandalon, eenmansuitgeverij voor 'onmogelijke projecten'. Droomwens: de complete bijbelvertaling van Oussoren op de markt brengen. Eind 1998 liepen de beide godgeleerden elkaar -eindelijk- tegen het lijf op het seminarium Hydepark in Doorn.

De Vlieger: ,,Ik heb het hem gewoon rechtstreeks gevraagd: mag ik jouw Bijbel uitgeven?''

Oussoren: ,,Ik zei: ja -als ik die hád. Jan dacht dat ik het zo van de plank kon trekken. Ik wist dat ik er nog in geen jaren was.'' Die nacht sloeg de theoloog toch maar eens aan het tellen. ,,Wat bleek: als ik flink zou doorwerken, was ik er in vier, vijf jaar doorheen. Het heeft Jan niet afgeschrikt.''

Loopt alles naar wens, dan komt Oussorens levenswerk in november 2004 op de markt -niet toevallig precies tegelijk met de Nieuwe Bijbelvertaling ofwel NBV, het megaproject van het Nederlands Bijbelgenootschap. Het duo verkneukelt zich nu al. ,,Liefst zou ik één dag ervoor uitkomen'', zegt De Vlieger. ,,Ja!'', zegt Oussoren. ,,Als veel mensen zich vergissen, is dat alleen maar goed voor ons.''

Nee, de uitgever maakt zich geen zorgen over de financiële kant van zijn project. Hij weet zeker dat er behoefte bestaat aan Oussorens vertaling. Bovendien, op het origineel berusten, zoals bekend, géén auteursrechten, en de vertaler hoeft géén royalty's. Nou ja: ,,Alleen als Jan er rijk van wordt, wil ik zelf ook wel een bedragje op de giro.''

Hun werkwijze is even simpel als doeltreffend. Oussoren stuurt zijn teksten ('Ik schrijf alles met de hand') naar een man in Assen die ze uittikt en op schijf zet. De Vlieger levert vervolgens commentaar. Elke week twee belsessies van twee uur -om correcties en heikele punten door te nemen- blijken genoeg.

Zelf vinden ze hun miniteam alleen maar aangenaam. Oussoren: ,,Met z'n tweeën kun je het telefonisch af. Een grote club meelezers betekent ook veel vergaderen.'' De Vlieger: ,,En we kénnen alle discussies wel. Bij de Nieuwe Bijbelvertaling staat het eindresultaat behoorlijk los van de vertaler. Hier blijft alles in één hand.''

Op dit moment is Oussoren in de weer met Ezechiël. ,,Ik vreesde dat ik hem erg saai zou vinden, een moeilijke profeet die veel jammert. Maar dat is niet zo. Het blijkt veel meer literatuur en woordspel dan ik dacht. Zo is het vaker gegaan. Zelfs namenlijsten heb ik met plezier vertaald -bijvoorbeeld van al die dieren die je niet mag eten maar die je toch al niet wilde eten.''

Grote broer NBV kiest voor het principe 'brontekstgetrouw en doeltaalgericht' -een spagaat die een soepel leesbare vertaling oplevert. Oussoren vertaalt 'concordant': zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke tekst. Lichtend voorbeeld: de Duitse bijbelvertaling van Buber en Rosenzweig.

Oussoren houdt van vertalingen 'waar de oren rechtop van gaan staan'. ,,Zodat je als kerkganger denkt: wat gaat ie daar nu weer van bakken?'' Woordvolgorde en zinsbouw volgen het origineel. En als dat knarsend en onbegrijpelijk is, blijft de vertaling het ook. ,,Wij plegen geen redactie.'' Nederhebreeuws hebben sceptici het resultaat al genoemd -een typering die het duo opgewekt gebruikt als geuzennaam.

Dezelfde woorden vertaalt Oussoren bovendien altijd op dezelfde manier. Zo, is de gedachte, maak je patronen en motieven zichtbaar die anders verdoezeld raken. Nog een belangrijk uitgangspunt: de bijbelboeken waren ooit bedoeld om te worden voorgedragen, en dat karakter heeft deze vertaling willen behouden. De bladspiegel lijkt dan ook meer poëzie dan proza.

Een vondst is Oussorens keuze voor het presens in plaats van het imperfectum -ongeveer zoals de zondagsschooljuf doet als ze een bijbelverhaal vertelt. ,,Eerst durfde ik niet goed. Als je de enige bent die zoiets ziet, moet je voorzichtig zijn.'' Tot hij in Parijs de bijbelvertaling van André Chouraqui tegenkwam, die hetzelfde procédé bleek te volgen 'en het nog kon verantwoorden ook'. Het presensgebruik geeft de eeuwenoude teksten volgens Oussoren 'een merkwaardige actualiteit'.

Natuurlijk komt elke bijbelvertaler 'duizend problemen' tegen. ,,Maar die duizend komen steeds terug. Heb je eenmaal gekozen, dan is de tobberij voorbij.'' Neem de godsnaam, bij elke nieuwe vertaling de gevoeligste kwestie -daar kunnen ze bij het Nederlands Bijbelgenootschap over meepraten. Na lang en ongemeen heftig debat koos de Nieuwe Bijbelvertaling in 2001 voor Heer -tot ongenoegen van gelovigen die deze benaming 'te masculien' en 'te ouderwets' vonden. Oussoren en De Vlieger, ze erkennen het met enige schroom, worstelden 'minstens even lang' met de godsnaam.

Heer was sowieso taboe vanwege te mannelijk -daar waren ze het snel over eens. JHWH kon ook niet vanwege te onduidelijk. Eerst kozen ze voor de Aanwezige, maar dat 'ging tegenstaan', was 'te nadrukkelijk'. Toen werd het de Ene, maar ook dat bleek 'te veel een waagstuk'. Onlangs besloten uitgever en vertaler eensgezind tot de Eeuwige -de godsnaam die ooit in een onderzoek van het Nederlands Bijbelgenootschap de meeste punten scoorde. De Vlieger: ,,De Eeuwige wordt nu al veel gebruikt in de liturgie, en dat bevalt heel goed. Daar klinkt in door: mensen leven in geslachten, hij omspant ze.''

Niet dat de beide theologen het altijd zo roerend eens zijn. Neem het Hebreeuwse begrip chesed. In de Statenvertaling werd dat goedertierenheid. Oussoren vindt het 'een prachtig woord', hij wilde het dolgraag gebruiken. ,,Maar dat mocht niet van Jan.''

De Vlieger: ,,Mijn grote angst is dat de vertaling te archaïsch wordt. Daar ben ik heel alert op. Ik wil zoveel mogelijk woorden van nu gebruiken -zonder plat of modieus te zijn.''

Oussoren: ,,Zeg ik: Jan, goedertierenheid is voor Bas van der Vlies! De zware broeders wil ik er óók bijhouden. Helaas is Jan daar niet gevoelig voor.''

Sommige uitdrukkingen uit de Statenvertaling zou Oussoren 'heel graag' willen redden. ,,Neem zo'n zinnetje uit Genesis 22, over Abraham en Isaük: Zo gaan die beiden tezamen. Dat klinkt toch veel mooier dan: Daar liepen ze met z'n tweeën? Ik heb mij de kritiek van Nicolaas Matsier op de Nieuwe Bijbelvertaling aangetrokken: dat er nu wel erg veel mooie taal verdwijnt. Dat probeer ik te voorkomen.''

Uiteindelijk vertaalde Oussoren chesed met vriendschap. ,,Karel Deurloo koos voor solidariteit, ik wilde een woord dat minder aan een datum vastzit.'' Hij is er tevreden over. ,,Heel gek. Als ik er naast zit, wreekt het zich vanzelf. Dan begin ik in de kleine uurtjes in bed te piekeren.''

Binnenkort moeten de beide godgeleerden nog één besluit nemen: hoe deze vertaling de wereld in te sturen? Werktitel was ooit Bijbel Hardop. ,,Maar dat suggereert een uitgave van de blindenbibliotheek.'' De Bijbel dan? ,,Te algemeen.'' De Bijbel van Oussoren? ,,Alsof ik het in mijn eentje heb gedaan, terwijl het groepswerk is.'' De Skandalon Bijbel -naar de uitgeverij? ,,Hmm.'' Of de Naardense Bijbel -vanwege de 22 afbeeldingen uit de Grote Kerk in Naarden die de uitgave zullen illustreren? Vooralsnog voelt het duo dáár het meeste voor. ,,Die gewelfschilderingen'', zegt Oussoren, ,,zijn onbeholpen middeleeuws en tegelijk modern.'' Peinzend: ,,Dat is een typering waarin ik me wel kan vinden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden