'We hebben onszelf overbodig gemaakt'

De grote boekhandels hebben het zwaar, maar ook de kleinere spirituele boekwinkels hebben moeite het hoofd boven water te houden. 'Als we het alleen van de boeken moesten hebben, konden we de deuren wel sluiten.'

Achterin boekwinkel Palaya in Den Bosch drinkt vaste klant Angelique van Bilsen een kop kruidenthee. Haar blik valt op de wandkast die uitpuilt van de hindoegoden en Boeddhabeelden. Op de achtergrond klinkt in de winkel het geluid van klepperende bamboe windgongen.

Naar eigen zeggen is Van Bilsen (45) uit Schijndel een 'buitengewoon spiritueel mens'. Ze laat de tattoo op haar linkerarm zien: een man en een vrouw in een natuurlandschap. "Het is een uiting van mijn zieltaal. De man, een gladiator, is ook jou en mij - het mannelijke in ons. Hij beschermt zijn heiligdom."

Het gesprek komt al gauw op de vader van Van Bilsen. "Hij heeft niet lang meer. Longkanker." Voordat ze verder vertelt, veegt ze met de boord van haar T-shirt een paar tranen weg. "Maar gelukkig heeft hij me ons familiegeheim doorgegeven. Net als hij, en ooit mijn oma, kan ik brandpijn wegnemen. Een paranormale gave."

Van Bilsen komt vaak in Palaya. Hier volgt ze cursussen, haalt ze wierook, en kan ze haar verhaal kwijt. En dat geldt ook voor 'heel veel anderen', zegt ze. Desondanks kan Palaya financieel amper het hoofd boven water houden. Sinds 2003 kelderden de omzetcijfers, en dat verlies is nog steeds niet goedgemaakt.

Ook op andere plaatsen gaat het slecht. Bij zeven van de grotere spirituele boekhandels van Nederland kleuren de omzetcijfers de laatste jaren rood. Sinds 2008, blijkt uit cijfers die de winkels Trouw op verzoek hebben verschaft.

Vier voorheen prominente spirituele boekwinkels zijn kort geleden ter ziele gegaan. Himalaya moest na meer dan 25 jaar haar vestigingen in Amsterdam en Rotterdam sluiten. Zazen in Den Haag: ter ziele. En waar jarenlang boekwinkel La nouvel'vie zat, in Maastricht, vallen volgens de nieuwe huurders tegenwoordig alleen nog stapels rekeningen op de mat.

Van de meeste verdwenen winkels valt niet meer te achterhalen hoe het zover kon komen. De voormalige eigenaren lijken met de noorderzon vertrokken.

Alleen Wim Knollenburg van de Haagse boekwinkel Zazen is bereikbaar. Hij vertelt hoe hij zijn winkel verloor. "Het is heel simpel. Na de eerste crisis, rond 2002, werd de omzet elk jaar een paar procent minder. Maar in 2008 ging het ineens met tientallen procenten. Dan is het een keer afgelopen."

Knollenburg wijt de neergang aan een combinatie van factoren. "Natuurlijk speelt de economische crisis een grote rol, maar de angstkramp die daarop volgde, was misschien nog wel erger." Hij was zijn winkel halverwege de jaren tachtig begonnen uit enthousiasme voor de Bhagwan-beweging. "Kijk eens wat ik nu gehoord en gezien heb - dat was mijn motivatie."

De spirituele boekwinkels die het nog redden, overleven dankzij een groeiende industrie van esoterische snuisterijen. Klankschalen, meditatiekussens, engelenkaarten - het assortiment beperkt zich allang niet meer tot boeken alleen. Neem De Wijze Kater in Utrecht. De winkel heeft twee gedeelten, het ene voor de boeken, het andere voor de parafernalia. "Als we het alleen van de boeken moesten hebben, konden we de deuren wel sluiten", zegt eigenaar Leo Spee.

Hij heeft de winkel sinds 1988. "De omzet van de cadeauartikelen, zoals ik het noem, is stabiel. Maar er is fundamenteel iets mis in de boekenbranche. Mensen kopen hun boeken tegenwoordig via internet. Dan is het voor de boekhandel: zeg maar dag met je handje."

Dat zijn winkel bekend staat om de huiskamersfeer, of dat hij zelf veel kennis van zaken heeft, doet daar niets aan af, moet Spee erkennen. "Ik heb altijd gedacht: bij mij zal het wel meevallen, klanten zijn gehecht aan de winkel. Maar dat valt tegen, daar ben ik vrij hardhandig achter gekomen. Er is wel een vaste klantenkring, maar die is heel klein. "

Boekverkoper Frans de Bruijn begon meer dan twintig jaar geledenzijn winkel Hilarion in Nijmegen. "Mensen ervaren de winkel als een oase", zegt hij. "Ik schenk ook thee en koffie. Het is hier heel ontspannen. Nou ja, de laatste tijd een beetje te ontspannen."

De Bruijn: "Toen de grote boekwinkels klaagden over de opmars van de webwinkels, dacht ik nog: het loopt wel los, wij zijn gespecialiseerd. Onze klanten bestellen niet online, zo stelde ik mezelf gerust. Het was een schok om te merken dat dat toch het geval was."

Hij zag de omzet gestaag dalen, zegt De Bruijn, en heeft personeel moeten ontslaan. "Dan is het toch een gewone zaak, waar ook cijfers tellen, en niet alleen de bezieling. We proberen de zaak al vier jaar te verkopen, maar geen enkele bank werkt mee. Grote kans dat ik dit jaar nog dicht ga."

Leo Spee van De Wijze Kater in Utrecht raakte sinds 2008 een derde van zijn omzet kwijt. "Ik sta nog aan de goede kant van de streep. Net als bij de algemene boekhandels, of wat daar nog van over is, gaat het niet lekker. Er wordt minder gekocht. Vroeger nam een klant nog wel eens drie boeken mee, nu hooguit één."

Bij Palaya in Den Bosch gaat het niet anders. Vaste klant Angelique van Bilsen zegt: "Boeken koop ik niet. Ik ben een persoon van beelden en tasten." In plaats van een boek heeft Van Bilsen een groenblauwe edelsteen aangeschaft. Ze hangt de steen aan haar kettinkje. "Deze kleur maakt me blij", zegt ze als ze de winkel verlaat. "Dat is de bijzondere kracht van zo'n steen."

Frans de Bruijn van Hilarion in Nijmegen is het verdriet over de teloorgang van zijn winkel 'al gepasseerd'. "Alles wat in mijn vermogen ligt, heb ik gedaan. Blijkbaar is de formule uitgewerkt."

Het ligt voor de hand om de bekende boekensites als grote boosdoeners te bestempelen, of de algehele ontlezing - krachten die zich moeilijk laten controleren. Maar boekverkopers De Bruijn en Spee denken allebei dat er nog iets anders meespeelt: het succes van spiritualiteit.

Tegenwoordig, zegt Spee, zijn boeken over spiritualiteit overal te krijgen, zelfs in de supermarkt. "Het thema is mainstream geworden. Dat hebben we zelf veroorzaakt. Maar daarmee hebben we onszelf ook overbodig gemaakt."

De Bruijn is het grondig met Spee eens. "Misschien is het ook niet zo erg, dat onze aanwezigheid niet meer nodig is. Eigenlijk wilden we dit altijd, spiritualiteit uit de achterkamertjes halen. Nu is het doel bereikt. Ik ben klaar."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden