’We hebben een nieuwe waardenoriëntatie nodig’

(Trouw) Beeld
(Trouw)

Trouw publiceerde onlangs de ’Duurzame 100’, een ranglijst met de meest invloedrijke Nederlanders op het gebied van duurzaamheid. Een aantal verkozenen wordt in deze periode aan het woord gelaten. Vandaag Nico Roozen (plaats 10) directeur van Solidaridad en oprichter van het Max Havelaarkeurmerk.

Dorien Pels

In het weekend is Nico Roozen, nummer tien op de Duurzame 100, actief bij de remonstranten. En laat hij daar nu op een zaterdag tijdens een landelijke bijeenkomst de duurzaamheidsman van Unilever, Chris Dutilh tegen het lijf lopen. Dezelfde Dutilh met wie hij de maandag erop onderhandelt over het verduurzamen van de thee van de internationale voedselproducent. Toevallig? Niet echt, gelooft Roozen.

„Met captains of industry praat ik zelden over ethiek. Je moet ze met zakelijke argumenten overtuigen. Toch denk ik dat dat uiteindelijk ontoereikend is. We hebben ook een nieuwe waardenoriëntatie nodig. Daarover horen we te spreken in de kerk.”

De directeur van de oecumenische ontwikkelingsorganisatie Solidaridad zit, zegt hij, momenteel in het leukste gedeelte van zijn loopbaan. Moest hij tien jaar geleden nog bij bedrijven aankloppen om binnen te komen, nu wordt hij uitgenodigd. Campina, Pickwick en het kledingmerk Jackpot zijn A-merken die het goede voorbeeld geven op het gebied van eerlijke handel in samenwerking met Solidaridad. Ook Douwe Egberts wil binnen vijf jaar alleen nog duurzaam geproduceerde koffie verkopen, momenteel is bijna de helft duurzaam.

„Als je mij dan ook vraagt: wie mist er op de Duurzame 100, noem ik Stephanie Miltenburg, de vrouw die bij Douwe Egberts de motor is achter de duurzame inkoop van koffie en thee. Ze legt dwarsverbanden, met ons, met het behoudende Amerikaanse moederbedrijf Sara Lee. Ze speelt het spel goed.”

Roozen was in de jaren tachtig bedenker van het Max Havelaarkeurmerk, nu een zelfstandige stichting. Inmiddels heeft zijn eigen creatie zich min of meer tegen hem gekeerd. Door de harde kern van ’duurzamen’ wordt hij beschuldigd van fairtrade light. Roozen is voorzitter van Utz Certified, het duurzame label van grote koffieproducenten. „Max Havelaar is het troetelkindje van ontwikkelingsorganisaties. Terwijl het veel effectiever is om grote bedrijven handreikingen te doen om duurzamer te werken.” Want al jaren zit de markt voor fairtrademerken op zo’n drie procent. Daartegenover staat dat nu Douwe Egberts stap voor stap verduurzaamt, milieu en mensen op grotere schaal profiteren.

De tijd dat Chiquita ongestraft de grond in haar ’bananenrepublieken’ in Midden-Amerika kon uitputten, grondwater vergiftigde, tropisch regenwoud kapte, en doodseskaders achter vakbondsleiders aanzaten, is goeddeels voorbij. Maar het gaat Roozen allemaal nog te langzaam. Want de wereldbevolking en daarmee het aantal armen groeit explosief, water dreigt op te raken, de aarde uitgeput. „Dit is een omkeermoment. Als we de huidige economische crisis niet aangrijpen voor verandering, dan gaan we met z’n allen ten onder, dan vernietigen we de potentie van de wereld. Herstel van de oude economie zou rampzalig zijn.”

Wrang vindt Roozen dat de milieuproblematiek makkelijker aanslaat dan het sociale vraagstuk. „We investeren eerder in milieu-innovatie dan in een leefbaar loon voor de naaisters in de kledingindustrie.”

Denken dat het nog wel even kan zo, is een vergissing, zegt Roozen: „We staan voor gigantische problemen als we het recht op ontwikkeling van twee miljard arm gehouden mensen niet erkennen. Dan moeten we een fort Europa bouwen. Bovendien zullen de spanningen in onze eigen samenleving verder toenemen.

„We moeten nieuwe creatieve oplossingen zoeken. Voedseldeskundige Louise Fresco, een van de wijste mensen die ik ken, pleit ervoor de armoede met nieuwe technologieën te lijf te gaan. Ook armen toegang geven tot algenteelt voor duurzame energie bijvoorbeeld.”

De duurzaamheidsagenda vergt moedige keuzes. Hoe maak je die? Zelf heeft Roozen, die theologie studeerde, de joods-christelijke traditie als belangrijkste leidraad. „Het is kostbaar gedachtegoed, waardevolle verhalen over de worsteling van de mens met recht en onrecht. Over wat ertoe doet in het leven.”

Het is negen uur ’s ochtends in het Utrechtse nieuwbouwkantoor van Solidaridad, maar dat weerhoudt de bevlogen ontwikkelingswerker niet om vrijwel onmiddellijk de diepte in te duiken. Hij heeft het de laatste tijd steeds moeilijker met de orthodoxe opvattingen binnen de gevestigde kerken die het dominante beeld van het geloof bepalen. Een beeld dat het zijne niet is.

Afgelopen woensdag werd Jan ter Laak begraven, de in opspraak geraakte pastoraal werker. Dat was een moment dat er iets knapte bij Roozen. „Ik heb gehuild. Niet alleen om Jan maar ook om de kerk. De dienst werd geleid door de emeritus aartsbisschop van de Oud-Katholieke kerk. Geweldig maar daaruit blijkt ook dat de rooms-katholieke kerk het niet heeft kunnen opbrengen om een man met een zo grote staat van dienst een laatste eer te bewijzen.”

Ter Laak, jarenlang voor de katholieke vredesbeweging Pax Christi voorvechter van mensenrechten wereldwijd, is ooit in opspraak geraakt door homoseksuele contacten. „Maar hij was een kostbaar mens, een zuivere kerel. Dat zo’n gave man in de problemen is gekomen betekent dus dat de seksuele moraal van de kerk niet deugt.” Roozen is er nog steeds geëmotioneerd van.

Ook de hardvochtige houding van de kerk in andere kwesties kwetst hem. „Om tegen de Italiaanse vader te zeggen: je bent een moordenaar omdat hij gewetensvol zijn dochter na twintig jaar coma uit haar lijden verlost, is onverteerbaar. Waar is de humaniteit? Een bisschop die de holocaust ontkent, een Vaticaan dat condooms verbiedt en ongelooflijk veel leed veroorzaakt met dat verbod.”

De kerk heeft op deze manier mensen vervreemd van wat volgens Roozen onschatbare bronnen zijn, inspiratie om nog eens na te denken over normen en waarden. Zeker nu het erop aankomt, vindt hij. „Het gesprek gaat over de verkeerde dingen.”

De situatie in de protestante kerken vindt hij niet veel beter. De PKN heeft, zegt hij, ’de gloriedagen van maatschappelijke betrokkenheid achter zich gelaten’. Roozen doelt met name op het debat over evolutie en creationisme, een debat dat volgens Roozen de echte betekenis van het geloof zo vertroebelt dat ’jonge weldenkende mensen zich wel haast moeten afwenden’. „Wie denkt dat je het scheppingsverhaal letterlijk moet nemen heeft het niet goed begrepen.” Alles opgeteld vindt Roozen, die met Solidaridad juist ook jongeren bij duurzaamheid wil betrekken, met hippe kledingmerken als Kyuchi en Made By, de band die de organisatie heeft met de traditionele kerken nauwelijks nog te verantwoorden.

Hij maakt zich zorgen want waar moeten mensen inspiratie vandaan halen? Mensen kunnen inspireren, Nelson Mandela of op eigen bodem, oud-Rabobanktopman Herman Wijffels. „Wijffels heeft een helder verhaal over waarden.” Zelf haalt hij zijn motivatie uit de gewone mensen die hij ontmoet op de reizen die hij maakt voor zijn werk en de vriendschappen die daaruit voortkomen.

„Emmanual Lévinas, de Joodse filosoof, stelt dat de ethiek begint bij de vraag van de ander. In het gelaat van de ander zit de vraag om solidariteit. Die vraag kun je negeren, je kunt hem ook toelaten en een relatie aangaan. Solidariteit is niet bij uitstek christelijk, en gelukkig maar. Want dan zou de wereld er een stuk slechter voor staan nu.”

Roozen was onlangs in Ivoorkust, waar de bewoners voor een groot deel afhankelijk zijn van de cacao-industrie. De uitzichtloosheid, kinderarbeid, geen recht op zwangerschapsverlof, niet genoeg verdienen om te overleven, een falende overheid en rechtsysteem leiden tot mensonwaardige omstandigheden.

„Die mensen weten: wij maken een ander leven niet meer mee. Ze zijn de verloren generatie, want het gaat nog dertig jaar duren voor het daar stabiel is. Maar ze knokken door, voor hun kinderen. Dat is de kracht van mensen, van hun spiritualiteit.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden