We geloven niet meer in de waarde van karakter

Elkaar aanspreken op misstanden, kunnen Nederlanders dat nog wel? In het rapport over het bestuur en toezicht in de semipublieke sector roept Femke Halsema op tot het vaker voeren van een 'lastig gesprek' over het gedrag van bestuurders. Het rapport van haar commissie richtte de aandacht opnieuw op integriteit in het publieke leven.

Joris Luyendijk kwam in zijn column over vijf jaar economische crisis tot de conclusie dat er vrijwel niets is gedaan om de problemen in de bankensector van toen te verhelpen. Nog meer regelgeving zal volgens hem niet helpen, alleen een cultuuromslag kan redding bieden. Maar hoe die morele transformatie er zou moeten komen, weet niemand. Bas Heijne reageert op het rapport-Halsema door de overheid te verwijten dat zij weigert om hartstochtelijk de publieke zaak te bepleiten en verantwoordelijkheden afschuift door burgers vooral te wijzen op hun zelfredzaamheid.

Waarom is het probleem zo hardnekkig? De meeste mensen die werken in de (semi)publieke sector zijn eerlijk en proberen het goed te doen. Maar de problemen zijn reëel. In de eerste plaats hebben mensen vaak het gevoel dat zij geen controle hebben noch beweegruimte om wijs en rechtvaardig te handelen. Je bent een radertje in het grote geheel. Door internationalisering en de overvloed aan informatie raak je het overzicht kwijt en verlies je controle. Terecht wijzen twee collega's van de Universiteit van Utrecht op de publicatiedwang voor academici, waardoor er een wildgroei aan artikelen is ontstaan, zodat er geen sprake meer is van gedeelde kennis. Zelfs deskundigen in je eigen specialisatie kunnen de kwaliteit van je werk niet altijd goed beoordelen.

Een tweede probleem is het nieuwe regime van 'accountability and transparancy', waardoor instellingen steeds meer moeite moeten doen om zich te verantwoorden en transparant te zijn. Dit is een tweesnijdend zwaard. Aan de ene kant is het goed voor de publieke moraal, omdat instellingen en werknemers gedwongen worden hun eigen praktijken door te lichten, checks and balances aan te brengen en uitwassen eerder aan te pakken. De schandalen die hierdoor aan het licht komen ontketenen vaak discussies over publieke waarden, zoals ons onderzoek over de geschiedenis van corruptie in Nederland aantoonde. Zonder mensen en instanties die aan de schandpaal worden genageld, komt de discussie over publieke waarden nauwelijks van de grond. Maar dit systeem kan ook de publieke moraal ondermijnen, omdat het een systeem van wantrouwen schept, waar professionals niet meer de ruimte krijgen om naar bevind van zaken te handelen. Het doet het cynisme bij burgers groeien, die het idee krijgen dat de leidende instituties in de samenleving voortdurend moreel bankroet zijn. In een samenleving waar het wantrouwen heerst, is meer transparantie niet zozeer een oplossing, maar een mede-veroorzaker van dit onbehagen. Het ondermijnt ook de moraal van instanties, die bureaucratische procedures in het leven roepen om de buitenwereld de indruk te geven dat zij transparant zijn, terwijl deze systemen vooral bedoeld zijn om zich beter te verdedigen tegen aantijgingen.

Maar het grootste probleem is dat we niet meer echt geloven in de waarde van persoonlijk karakter en het zijn van een rolmodel. Hoewel we er soms naar verlangen, beschikken wij niet langer over de morele taal die ons verbindt in gedeelde waarden.

Met het wegvallen van oude geloven en ideologieën is bewondering voor mensen met karakter en moraliserende standpunten ook minder geworden. Als mensen dit alsnog proberen, voelt het kunstmatig. Dat is wel eens anders geweest. Het onderzoek van John Girling laat zien hoezeer de hervorming van de Britse samenleving in het begin van de 19de eeuw afhing van de nadruk op karaktervorming en een sterk moreel kompas.

Recent noemde Transparancy International de grootste bedreiging voor de integriteit van het openbaar bestuur in Nederland de terughoudendheid van mensen om anderen aan te spreken als ze denken dat zij over de schreef gaan. Dus zegt Halsema dat we vooral behoefte hebben aan een stevig gesprek op zijn tijd, meer dan aan regelgeving. Dan moeten er wel mensen zijn die dat gesprek aan kunnen gaan. Karaktervorming zou meer nadruk kunnen krijgen, thuis en in het onderwijs.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden