We boeten voor onze gemakzucht

Bij schuld en boete in de financiële sector denken we vaak aan dingen als zelfverrijking en fraude. Daardoor zien we een veel grotere zonde over het hoofd, zegt ethicus Boudewijn de Bruin: desinteresse.

Als de schuldvraag in de financiële wereld ter sprake komt, gaat het meestal over motivatie, zegt Boudewijn de Bruin, hoogleraar financiële ethiek aan de Rijksuniversiteit Groningen. "Logisch, want dat is het eerste wat bij een misstand in het oog valt: de kwade wil. Maar door je blind te staren op de graaicultuur, blijft een andere zonde onderbelicht, namelijk incompetentie. Het gaat niet alleen om de vraag: wíllen deze aanbieders van financiële producten hun klanten wel echt helpen, maar ook: zijn ze daartoe überhaupt in staat?"

Veel minder dan we denken, als je De Bruin moet geloven. In zijn oratie van vandaag gaat hij hier nader op in. Cruciaal is de manier waarop iemand aan kennis komt en daar vervolgens mee omgaat, betoogt De Bruin. Hij heeft het over 'epistemische deugden'. "Die bepalen in de financiële sector in hoge mate of iemand zijn werk goed doet. Ik heb het dan over kwaliteiten als nieuwsgierigheid, terughoudendheid en openmindedness - de bereidheid ook naar tegengeluiden te luisteren." Aan deze deugden lijkt een structureel gebrek te bestaan in het bankwezen, aldus De Bruin. Terwijl het volgens hem met de motivatie bij het gros van de bankiers juist wel weer meevalt.

U zegt: je moet niet alleen naar de motivatie van bankiers kijken, maar ook naar hun competentie. Kunt u verduidelijken wat u bedoelt?
"Kijk naar het debacle rond de SNS-Bank. De financieel directeur liet zich na de overname maar op 5 van de 37 kredietvergaderingen van SNS Property Finance zien, blijkt uit documenten waar NRC Handelsblad de hand op legde. Dan moet je toch de conclusie trekken dat er een gebrek aan interesse was. Of neem de affaire-Madoff. Waarom lieten al die fondsen zich beetnemen, terwijl iedere student de truc had kunnen doorzien? Incompetentie zouden we in andere sectoren nooit accepteren. Stel dat een arts een verkeerd geneesmiddel voorschrijft en zegt: sorry, ik kende de bijwerkingen niet. Daar zou hij nooit mee wegkomen. Waarom accepteren we zulk gedrag in de financiële sector wel?"

Niet meer, toch? Die oud-leden van de SNS-directie zijn juist de kop-van-jut geworden.
"Klopt, maar niemand lijkt uit die affaire enige lessen op het gebied van epistemische deugdzaamheid te trekken. En dat alle pijlen zijn gericht op bankiers heeft ook een nadeel. Daardoor raken meer onverwachte schuldigen al snel buiten beeld."

Zoals?
"Neem de overheid. Die toont soms erg weinig interesse in de gevaren van sommige investeringen. Stel, de provincie Overijssel heeft geld over en wil dat ergens neerzetten. Moet ze dat beleggen in aandelen van KLM of in Spaanse staatsobligaties? Je moet bij zulke beleggingen aan bepaalde eisen voldoen. Daarin spelen kredietbeoordelaars als Moody's een grote rol. Alleen als hun rating goed is, mag je investeren."

Lijkt mij verstandig.
"Dat is de vraag. Je maakt jezelf afhankelijk van hun inschatting. En deze kredietbeoordelaars zijn niet neutraal; ze worden door bedrijven betaald voor hun rating. Als de Consumentengids alleen producten zou testen indien de fabrikant daarvoor betaalt, zouden weinigen de gids meer lezen. De slager betaalt zijn eigen keurmeester. Waarom zou je als provincie Overijssel dit soort kredietbeoordelaars volgen?"

Dus dan maar geen advies inwinnen? Dat is onverantwoord.
"In het algemeen hechten wij te veel geloof aan analyses van 'deskundigen'. We denken al snel dat we expertise gekocht hebben. Maar als je advies van iemand vraagt, moet je weten van wie je het vraagt. Als je dat niet kritisch onderzoekt, ben je gewoon niet nieuwsgierig genoeg. Het is ook een vorm van jezelf indekken en verantwoordelijkheid afschuiven. Dat is in de private sector al nauwelijks te billijken, maar bij de overheid al helemaal niet, want naar de overheid brengen wij ons geld niet vrijwillig. Het heeft bij de overheid en de semipublieke sector de afgelopen jaren echt op stuitende wijze aan interesse ontbroken. De Vestia-affaire is één groot voorbeeld van zelfoverschatting en moedwillige domheid. Ook bij grote openbare bestedingen zijn deugden als terughoudendheid vaak ver te zoeken. Zo moest in mijn geboorteplaats, Almelo, alles op de schop omdat men hoopte dat gepensioneerde westerlingen erheen zouden verhuizen. Boeren werden onteigend voor een waterrijk paradijs voor Randstedelingen, waar natuurlijk niks van terechtkwam."

Hoe moet het anders?
"Doe eerst grondig onderzoek, zou ik zeggen. En organiseer kritiek. Die Almelose wethouder kon zich helemaal laten meeslepen door zijn kortzichtige enthousiasme. Wat dit betreft zouden we een voorbeeld moeten nemen aan de Amerikaanse bank Goldman Sachs. Daar is duidelijk tegenwicht georganiseerd. Een heel team mensen wordt daar uitgedaagd om een nieuw idee zo grondig mogelijk aan flarden te schieten. Zo leer je de mogelijke nadelen ook goed kennen."

Ho eens: de hele ellende begon toch met banken als Goldman Sachs?
"Er is daar veel mis, maar ik denk niet dat je ze voor de hele kredietcrisis verantwoordelijk kunt houden. De bank slaat zich kundig door de crisis, en het lijkt erop dat dit mede komt door een cultuur van kritische kennisverwerving. Niet iedereen bij de bank was ervan overtuigd dat het met de huizenmarkt altijd crescendo zou gaan, en daar heeft de bank garen bij gesponnen."

Dit is interessant. U voert nu een van de gedoodverfde zondebokken op als moreel voorbeeld. Dat zal niet iedereen waarderen.
"Dat weet ik. Het is nu eenmaal makkelijker om één speler uit het veld uit te kiezen en alle schuld te geven. Maar we zouden ook naar onszelf moeten kijken. Want niet alleen banken en overheid ontbreekt het aan echte interesse, hetzelfde geldt ook voor veel klanten."

Die zijn toch juist de slachtoffers?
"Niet altijd. Er is een prachtig boek van de Amerikaanse journalist Edmund Andrews, 'Busted'. Hij is economieredacteur bij de New York Times en schreef nota bene over de kredietcrisis. Toch liet hij zich een veel te dure hypotheek aansmeren. En hij legt, heel opmerkelijk, de schuld bij zichzelf. Hij lag in een scheiding en wilde zo ontzettend graag met zijn nieuwe vlam die nieuwe, veel te dure villa. Dus hield hij zich maar liever niet te veel met alle haken en ogen van zijn lening bezig.

"Het is heel eerlijk van hem om dat toe te geven. Ik wil beslist niet zeggen dat iedereen met een woekerpolis daaraan zelf schuld draagt, maar het is opvallend dat we de schuld bijna nooit bij onszelf zoeken. Het gaat altijd over de immorele bankier, en dus niet over de gemakzuchtige klant."

Als zelfs een economieredacteur van de New York Times zo gemakkelijk de mist ingaat, valt de gemiddelde burger dan wel iets te verwijten?
"Ja, ik denk het wel. Toen ik zelf een hypotheek afsloot heb ik me er ook nauwelijks in verdiept. Terwijl ik hoogopgeleid ben en dat prima had kunnen doen. De precieze constructie van een beleggingshypotheek interesseert me niet echt. Vrienden van mij hadden een spaarrekening bij Icesave. Zij hadden nooit de moeite genomen om na te gaan waar die bank die verleidelijke extra rente eigenlijk vandaan haalde. Zij waren domweg ook niet nieuwsgierig genoeg. Idem dito voor spaarders bij de DSB-bank. Die bank was een kwakzalver en dat had je als klant met een beetje moeite best kunnen weten. Voor die desinteresse moeten ze nu boeten."

Was de eerste filosoof een graaier?
Thales van Milete, die volgens Bertrand Russell aan de wieg stond van de Westerse filosofie, speculeerde. Hij gokte op een goede olijfoogst en verkreeg een optie op het gebruik van de olijfpersen. Slim, want de oogst bleek inderdaad goed. Maar volgens sommigen ook onethisch. Thales deed aan een rudimentaire vorm van voedselspeculatie en dat is slecht, aldus bijvoorbeeld Oxfam Novib en Triodos Bank. Handelen in afgeleide financiële producten op de voedselmarkt leidt volgens hen tot prijsstijgingen en prijsschommelingen die losstaan van de reële waarde van het voedsel. Deze 'casino-economie' zou hongersnood en armoede veroorzaken.

De morele scheidslijn lijkt hier duidelijk: de speculanten zijn slecht, organisaties als Oxfam Novib goed. Hoogleraar De Bruin ziet het anders. "De relatie tussen speculatie en hongersnood is verre van eenduidig. Allerlei factoren spelen een rol; wetenschappers zijn het niet met elkaar eens, en sommigen zeggen dat er helemaal geen verband is." De conclusies van Oxfam Novib zijn volgens De Bruin overhaast. In feite is Oxfam dus zélf onethisch bezig, aldus De Bruin: de organisatie bezondigt zich aan desinteresse. "Oxfam informeert zich onvoldoende, luistert niet naar tegengeluiden en is niet terughoudend in het vormen van haar oordeel. Toch voert de organisatie een actiecampagne tegen banken. Stel je voor dat geneesmiddelen met dezelfde lakse methoden zouden worden onderzocht. Dan was het hek van de dam."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden