We blijven eigenwijs met al die buitenspelers

AMSTERDAM - Arie Haan zag er niets meer in, Johan Cruijff en Louis van Gaal zweren er bij, het publiek en de meeste journalisten genieten er van en Guus Hiddink moet er sinds de zomer van 1996 niet veel meer van hebben: de ware buitenspelers, de gespecialiseerde aanvallers met het krijt aan de schoenen, de artiesten die altijd weer proberen de achterlijn te halen en vervolgens de moeilijkst te verdedigen voorzet los laten.

“Internationaal kun je niet meer met buitenspelers voor de dag komen”, vond Arie Haan, toen hij het nog bij Feyenoord voor het zeggen had. Zonder buitenspelers ging het onder Haan overigens ook niet met Feyenoord. Maar, hoe dan ook, Haan maakte tenminste een duidelijke keuze. Hij wilde Belgisch c.q. Duits spelen, dat wil zeggen met hooguit twee aanvallers en dus met de nadruk op de verdediging en het middenveld. Op die tactische manier hielp hij Feyenoord vorig seizoen aan een indrukwekkende hoeveelheid punten, maar de attractiviteit van het spel was daarentegen gering.

In dit eigenwijze voetballand met honderdduizenden tactische beterweters op tribunes en redacties, is het komisch om te zien hoe iedereen altijd weer zijn gelijk opeist. Die eigenwijsheid is ook veel spelers niet onbekend en misschien is dat wel goed ook, want zodoende krijg je tenminste geen eenheidsworst of spelers die alleen maar aan de heilige opdracht van hun coach denken. Qua eigenwijsheid spant Johan Cruijff natuurlijk de kroon. Zijn analyses voor de NOS zijn heerlijk, onbegrijpelijk en leerzaam tegelijk. Spreekt Cruijff, dan dient men a) goed te luisteren en heeft men b) meestal meteen ook een vinnige discussie. Als luisteraar, zo weet ik uit eigen ervaring, moet je ook een soepele geest hebben en niet gauw vermoeid raken. Nog altijd kan ik in de lach schieten om een zinnetje dat Johan, zo maar even tussen een tactische uitleg door, tijdens een interview in Barcelona aan het bandapparaatje toevertrouwde. Het ging over de manier waarop hij kort tevoren Deportivo La Coruña ergens, ik meen op het middenveld, te pakken had genomen. “Toen hadden hun drie man en wij dus vier. Logisch.” Geen idee wat de maestro bedoelde, maar goed, spreek Johan maar eens tegen.

In voetballanden als België, Italië, Duitsland en Engeland spelen de meeste ploegen ongeveer gelijk: met veel spelers 'achter de bal' en vrijwel nooit met drie aanvallers. In Engeland wordt die tactiek overigens niet ingegeven door voorzichtigheid. De Engelse voetballer is juist avontuurlijk-aanvallend ingesteld. In Nederland is het van alles wat, maar wordt in veel gevallen wel naar voren gekeken. Waar de buitenspelers internationaal al lang uit de mode zijn - dat gelijk heeft Haan wel aan zijn zijde - daar wilden voor het begin van dit seizoen maar liefst tien eredivisieclubs met een 'brede' driemansvoorhoede beginnen: Ajax, Vitesse, Willem II, Sparta, FC Groningen, Heerenveen, MVV, NAC, NEC en RKC. Gaandeweg is hier en daar een aanpassing gedaan, want bij te weinig gesprokkelde punten, wil een coach al gauw naar een mannetje meer op het middenveld, dus eentje minder voorin. Maar het is en blijft opmerkelijk dat het in de Nederlandse competitie - die qua spanning niet erg interessant is, omdat Ajax gewoon veel te sterk is voor de rest - ook in de eerste vier maanden van de competitie weer heeft gewemeld van de buitenspelers. Noem maar op: Babangida, Laudrup, Hoekstra (Ajax), Zenden (PSV), Rorije, Koen (FC Groningen), Fortes, Koswal (Vitesse), Talan, Samardzic, Pahlplatz (Heerenveen), Taiwo (MVV), Mghizrat, Renfurm (Sparta), Stewart, Helder (NAC), Ellerman, Van Eijkeren (NEC), Lawal (Roda JC), Bond (Volendam), Kolkka, Heering (Willem II).

Minstens zo opvallend is dat bij de traditionele top-drie, Feyenoord gemakshalve meegerekend, de tactische uitgangspunten zo verschillend zijn. Iets geheel nieuws is nu zelfs bij Feyenoord aan de hand. Onder Leo Beenhakker wordt gewerkt met een team, waarbij niet minder dan vijf spelers in de as lopen. Van achteren naar voren: Van Gobbel, Van Wonderen, Van Gastel, Van Bronckhorst en Cruz. Met twee backs (Zwijnenberg en Boateng of Claeys), twee buitenspelers die dat van nature niet zijn (Sanchez en Vos) en een rechtermiddenvelder (Bosvelt), kan de positie links op het middenveld niet meer worden ingevuld. In die zone pendelen nu de linksback en de linksbuiten, terwijl de voor deze positie meest aangewezen speler (Van Bronckhorst) achter de spits Cruz zo belangrijk mogelijk moet maken. Heel veel is dus op de Argentijnse spits gericht, maar voor de rechtermiddenvelder van de tegenpartij is er doorgaans wel wat te halen in Feyenoords niemandsland.

Feyenoord kopieert half het systeem van Ajax, maar meent in de as dus een man meer nodig te hebben dan de Amsterdammers, die met Blind, Oliseh, Litmanen en Arveladze een ideale lijn hebben.

Geheel anders, per traditie ook anders, wordt het weer bij PSV gedaan. De taken van de vier verdedigers zijn divers, vooral de backs moeten ook mee aanvallen, maar centraal blijft de rol van spelverdeler Wim Jonk. Als Jonk niet in vorm is, draait PSV doorgaans stroef. Het PSV-elftal lijkt altijd wel een beetje op een compromis of op een mixture van systemen. Voorin geen dubbele bezetting op de flanken, maar op links de altijd dreigende Zenden en op rechts een wat vagere kracht - eerst Petrovic, sinds diens vertrek naar Japan Iwan. Door het avontuurlijke spel van Zenden is Cocu niet langer linkermiddenvelder, maar meer naar het centrum gedrongen.

Alles overziende laat Guus Hiddink zijn Nederlands elftal veel meer op PSV lijken dan op Ajax. Hiddink richt zich voorin op het koningskoppel Kluivert-Bergkamp, met Ronald de Boer er achter. In dat systeem zijn Cocu en Seedorf de dorgaans niet al te opvallende 'controleurs' aan de zijkanten en is veel ook weer afhankelijk van de vorm van Jonk. Hoe dan ook blijft het opmerkelijk dat Oranje zo veel weg heeft van het team dat een straatlengte achter staat op Ajax. Te Amsterdam staan weliswaar zes à zeven buitenlanders in de basis, maar een Oranje in de dit seizoen zo superieure Ajax-stijl is ook nu nog altijd mogelijk: Van der Sar, Reiziger, Stam, Frank de Boer, Numan, Ronald de Boer, Bergkamp, Cocu, Overmars, Kluivert, Zenden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden