Waterrisico's op de kaart

Water is er genoeg op de wereld, maar niet overal in de gewenste hoeveelheid of van de gewenste kwaliteit. Aqueduct, een wereldwijde waterkaart, brengt de risico's op overstroming, droogte en vervuiling in beeld.

Peking, de door smog geplaagde hoofdstad van China, wacht met smart op de aanvoer van synthetisch aardgas om de luchtvervuiling te beperken. Het gas komt met een pijpleiding uit Binnen-Mongolië, waar het wordt gemaakt van ter plaatse gewonnen steenkool.

Een prima plan, want de luchtvervuiling in Peking vormt een ernstige bedreiging voor de gezondheid. Maar, 'elk voordeel heb z'n nadeel'. Voor elke kubieke meter synthetisch aardgas is tussen de zes en tien kubieke meter water nodig. En zoveel is er niet beschikbaar in de halfwoestijn van Binnen-Mongolië. Volgens Wen Hua van het World Resources Institute (WRI) - geciteerd in de South China Morning Post - leidt de grootschalige productie van aardgas uit steenkool daarom tot ernstig tekorten aan water, en kunnen conflicten met herders en boeren niet uitblijven.

De Chinese provincie Binnen-Mongolië is niet de enige regio waar een botsing dreigt tussen boeren en energieleveranciers. Een recent rapport van het Amerikaanse bureau Wood Mackenzie, toepasselijk 'Troubled Waters' gedoopt, noemt nog twee regio's waar conflicten hoog kunnen oplopen. De ene is het Midden-Oosten, waar de olie-industrie meer water nodig heeft dan er beschikbaar is. Concurrentie met voedselproductie kan niet uitblijven.

De andere is het midden-westen van de Verenigde Staten. De mais- en sojaboeren in deze regio kampen al met langdurige droogte en die wordt nog eens verergerd door de winning van schaliegas. Vooral voor 'fracking', het openbreken van gashoudende gesteenten, zijn grote hoeveelheden water nodig.

Neerslagpatronen
"Uit schattingen van de Verenigde Naties blijkt dat de behoefte aan zoet water de komende decennia met vijftig procent zal stijgen, als gevolg van de groei van de wereldbevolking en de toename van welvaart," zegt Betsy Otto, directeur Water van het World Resources Institute (WRI). "Tegelijkertijd moeten we rekening houden met veranderingen in neerslagpatronen als gevolg van klimaatverandering. Op dit moment heeft een miljard mensen geen veilig drinkwater; bijna de helft van de bevolking heeft regelmatig te maken met watertekorten en ook de voedselproductie lijdt daaronder. Wereldwijd komt bijna veertig procent van het voedsel van geïrrigeerde akkers. Als we niets doen, zullen de conflicten alleen maar groter worden."

Betsy Otto is de drijvende kracht achter Aqueduct, een initiatief van het WRI om allerlei waterrisico's wereldwijd in kaart te brengen. "Aqueduct lost de waterproblemen in de wereld niet op," zegt ze. "Wel is het een bruikbaar hulpmiddel voor mensen die beslissingen moeten nemen, zoals de raad van bestuur van een grote onderneming of de regering van een land dat minder inzicht heeft in zijn waterhuishouding dan jullie hier in Nederland. Het is een manier om de baaierd aan gegevens over water toegankelijk te maken voor mensen die niet deskundig zijn op dit gebied. Met het dringende advies om wanneer je besluiten gaat nemen, toch een waterexpert in te schakelen.'

De verschillende kleuren zijn gebaseerd op twaalf indicatoren die betrekking hebben op de hoeveelheid water ¿ droogte, overstromingen ¿, op de mate van vervuiling en op maatschappelijke risico's die samenhangen met water, zoals wet- en regelgeving, media en de toegang tot veilig drinkwater voor de lokale gemeenschap.

Otto: "Je kunt je voorstellen dat de bevolking niet blij is als de lokale vestiging van Coca-Cola water onttrekt aan de drinkwatervoorraad om zijn flesjes te vullen, terwijl ze zelf veel geld moeten betalen voor drinkwater."

De verwijzing naar Coca-Cola komt niet uit de lucht vallen. Enkele jaren geleden verzetten boeren in de Indiase deelstaat Kerala zich tegen de waterconsumptie van de plaatselijke Coca-Cola-fabriek, omdat zij vreesden dat er niet genoeg zou overblijven voor hun akkers. De fabriek werd gesloten, hoewel Coca-Cola met cijfers en modellen liet zien dat de onttrekking van water niet ten koste ging van de boeren.

Interessante technieken
Het bedrijf besloot om de gegevens en modellen over waterrisico's openbaar te maken en het WRI werd gevraagd om ze toegankelijk te maken. Andere bedrijven, waaronder Procter & Gamble, General Electric en Dow sloten zich aan bij het initiatief en vormden de Aqueduct Alliance om het project te sponsoren. Ook Shell maakt er deel van uit. Volgens waterexpert Frank Niele van Shell heeft Aqueduct interessante technieken om waterrisico's te visualiseren. Waarbij hij aantekent dat de indicatoren van Aqueduct ontoereikend zijn om de waterrisico's voor Shell in kaart te brengen, aangezien het bedrijf ook brak en zout water gebruikt en niet alleen zoet water.

De betrokkenheid van zoveel multinationals voedde in het begin de vrees dat de bedrijven Aqueduct vooral wilden gebruiken om hun eigen waterbelangen veilig te stellen. Die vrees werd niet bewaarheid, omdat alle gegevens openbaar zijn, zodat niet alleen multinationals ze kunnen gebruiken, maar ook lokale gemeenschappen en maatschappelijke organisaties. De Nederlandse en Zweedse overheid sponsoren het project in het kader van ontwikkelingssamenwerking.

Inhoudelijke kritiek is er wel. Eerdergenoemde Frank Niele van Shell zet vraagtekens bij de data achter de kleurige kaarten en de Twentse hoogleraar Arjen Hoekstra noemt Aqueduct 'snel, maar ook grof' (zie kader). Betsy Otto is de eerste om te erkennen dat de wetenschappelijke basis onder de waterkaart wankel is. "Van veel gebieden zijn onvoldoende gegevens beschikbaar. Vaak doordat ze er niet zijn, maar ook doordat gegevens over water in sommige landen van strategisch belang worden geacht."

Het WRI werkt samen met universiteiten en kennisinstellingen om de onderliggende gegevens uit te breiden en te verbeteren. Sinds kort doet ook Deltares hieraan mee, een onafhankelijk kennisinstituut op het gebied van water, ondergrond en infrastructuur in Delft. Het gaat gegevens en modellen leveren voor het cartografisch weergeven van risico's op overstromingen. De eerste kaarten komen midden volgend jaar beschikbaar.

Satellietgegevens
Hessel Winsemius van Deltares: "Nu maakt het WRI voor overstromingen gebruik van satellietgegevens: hoe vaak heeft het blank gestaan op plaatsen waar dat niet hoort? Maar dat zegt weinig over de ernst van een overstroming en de gevolgen ervan. Wij hebben een model ontwikkeld, waarmee je niet alleen het aantal maar ook de ernst van de overstromingen inzichtelijk maakt. Daarvoor koppelen we overstromingskaarten aan gegevens over bevolking en economische waarde. Vervolgens koppelen we dat weer aan gegevens over klimaat, zodat we ook voorspellingen kunnen doen over toekomstige risico's op overstromingen."

Bedrijven sponsoren niet alleen het project, maar gebruiken het ook. McDonald's bijvoorbeeld stimuleert zijn ruim 350 grootste toeleveranciers in de Verenigde Staten de kaarten van Aqueduct te gebruiken om daarmee hun waterrisico's zichtbaar te maken voor de milieuscorekaart die ze jaarlijks moeten invullen. Anheuser-Busch InBev, de grootste bierbrouwer ter wereld, gebruikt Aqueduct om de waterrisico's te inventariseren voor hun tientallen brouwerijen wereldwijd en voor de boeren die de gerst leveren voor het bier. Die gegevens worden teruggekoppeld naar de plaatselijke directeuren, die daarop worden afgerekend.

"Die koppeling van gegevens op wereldschaal met kennis van lokale omstandigheden is essentieel bij water," zegt Otto. "Je hoort wel eens dat water de olie is van de 21ste eeuw, maar dat is onzin. Bij waterrisico's heb je te maken met mondiale ontwikkelingen, zoals klimaatverandering en indirect transport van water via goederen die de wereld over gaan. Aan de andere kant worden die risico's in hoge mate bepaald door lokale omstandigheden, zoals weer, klimaat, geografie, landgebruik en waterbeheer. Nederland zelf is van dat laatste een extreem voorbeeld; zonder goed waterbeheer kunnen jullie hier niet eens wonen."

Andere initiatieven
Een alternatief van Aqueduct is de 'Water Footprint Assessment Tool' (WFA), die bedrijven in staat stelt hun mondiale watervoetafdruk inzichtelijk te maken en te evalueren op duurzaamheid. De watervoetafdruk is in eerste instantie ontwikkeld voor producten. Een katoenen T-shirt bijvoorbeeld heeft een voetafdruk van 2700 liter water.

De Twentse hoogleraar Arjen Hoekstra, 'uitvinder' van de watervoetafdruk is betrokken bij de ontwikkeling van het WFA-instrument. "Die watervoetafdruk is de optelsom van het waterverbruik in alle stadia van productie. We kunnen die afzonderlijke productiestadia herleiden tot geografische regio's. Als we dat voor de belangrijkste producten uit die regio doen, kunnen we vaststellen wat de waterrisico's in die regio zijn."

Volgens Hoekstra is het WFA-instrument op recentere en meer gedetailleerde gegevens gebaseerd dan Aqueduct. "Onze tool geeft meer diepte door producten op alle onderdelen te screenen en ook de duurzaamheid van de productieketen te evalueren."

De watervoetafdruk vormt de basis van het Water Risk Filter dat door het Wereldnatuurfonds wordt ontwikkeld. Het fonds doet dat met de Duitse investeringsmaatschappij DEG, die zich vooral richt op ontwikkelingslanden. Evenals Aqueduct is het een hulpmiddel waarmee je de waterrisico's in een bepaalde regio in beeld krijgt. Het Water Risk Filter en de Water Footprint Assessment Tool gebruiken dezelfde basis en sluiten beter op elkaar aan.

Toch voorziet Hoekstra een combinatie van de WFA-tool en Aqueduct. "We moeten niet gaan concurreren. Bedrijven moeten zich er van bewust worden dat de waterschaarste een risico is. Tegelijkertijd is de kennis van watermanagement vaak marginaal. Waar het om gaat is dat we hen zo goed mogelijke hulpmiddelen aanreiken om waterrisico's in beeld te krijgen en producten te verduurzamen."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden