Waternatuur met dank aan Brussel

Op Tiengemeten leven onder andere Schotse hooglanders en bevers. Omdat getijdennatuur zeldzaam is, kwam het Tiengemetenproject in aanmerking voor Europese subsidie. Beeld @natuurmonumenten.nl

Al 25 jaar ondersteunt het Europese fonds Life Nederlandse natuurprojecten. Mede dankzij dit 'grandioos, kleine potje' is de zeldzame getijdennatuur op Tiengemeten hersteld.

Met een verrekijker tuurt boswachter Ted Sluijter over het weidse getijdenlandschap. Bovenop uitkijkpunt Vliedberg heeft hij goed zicht over eiland Tiengemeten bij Zuid-Beijerland. Uit het moeras achter hem vliegt een groep witte knobbelzwanen op, een enkele zwarte zwaan achterlatend. In de kreek voor hem, die in verbinding staat met het Haringvliet, is met het blote oog geen dier te zien.

Maar Sluijter hoort van alles. Vanuit de rietruigten en het kreupelhout roepen rietzangers, grasmussen en sprinkhaanzangers de wandelaars toe. “Oh, en luister. Een steltkluut als kers op de taart.” De boswachter ergert zich niet aan de duizenden muggen die rond zijn hoofd vliegen. Die insecten zijn tenslotte het eten voor de vogels waar hij de – jaarlijks 50.000 – bezoekers vol enthousiasme over vertelt.

Zeventien jaar geleden bestond deze weelderige waternatuur nog niet. Toen was Tiengemeten een landbouweiland met 700 hectare strakgetrokken weilanden bezaaid met riet, aardappelen en bieten en 300 hectare rietnatuur. Deze akkers ombouwen tot de huidige zoetwatergetijdennatuur heeft ruim 6,7 miljoen euro gekost. Het Europese subsidiefonds Life heeft daarvan negen ton voor haar rekening genomen. Dit jaar bestaat Life 25 jaar.

Onaf zeearendnest

Samen met ecoloog Wouter van Steenis fietst boswachter Sluijter over de hobbelige ondergrond van het eiland. De versnellingen op de fietsen zijn geen overbodige luxe. Met een heuvel hier en daar is het namelijk af en toe flink doortrappen. De route voert langs een kudde roodharige Schotse hooglanders, een beverburcht vol omver geknaagde wilgen en een half afgebouwd zeearendnest tussen de bomen in de verte.

In 1994 is besloten het eiland om te bouwen tot zoetwatergetijdennatuur met in het oosten een gedeelte cultuurhistorische akkers. Natuurmonumenten werd de nieuwe beheerder. Voor dit project werkten Deltanatuur, provincie Zuid-Holland, gemeente Korendijk, Rijkswaterstaat, Dienst Landelijk gebied en Vereniging Natuurmonumenten allemaal samen. In 2007 was de klus geklaard.

“Tiengemeten kan wel het grootste natuurherstelproject van een getijdengebied in Europa worden genoemd”, zegt Van Steenis als hij over de kade langs het Haringvliet wandelt.

Maar een heel nieuw natuurgebied ‘maken’ kost wel geld. Daarvoor bracht Life, het subsidiefonds voor natuur van de Europese Unie, een uitkomst. “Life-natuur investeert bijna alleen in het Natura 2000-netwerk. Dat is het Europese netwerk van natuurparels”, aldus Patrick Nuvelstijn, coördinator internationale zaken bij Natuurmonumenten.

Tekst gaat verder onder de foto

Beeld @natuurmonumenten.nl

Life is de grootste natuursubsidiepot van Europa. Sinds de oprichting in 1992 zijn in totaal 198 Nederlandse projecten mede betaald door Life-natuur. Totale kosten: 585 miljoen eurp, waarvan 167 miljoen euro door de Europese Unie opgehoest. Hoewel dit grote getallen zijn, bedraagt Life-natuur slechts 0,2 procent van het totale budget van de Europese Unie. “Een grandioos klein potje, maar wel van ongekende waarde”, zegt Nuvelstijn.

Het fonds is een financieel duwtje in de rug voor natuurherstelprojecten die vanuit een Europese bril bijzonder zijn. Vaak zijn het innovatieve plannen die niet alleen de natuur dienen, maar ook van belang zijn op recreatief, educatief en sociaaleconomisch gebied. Aangezien getijdennatuur zeldzaam is in Europa, kwam het Tiengemetenproject in aanmerking. Ook hadden de samenwerkende partijen plannen voor speelnatuur, musea, een zorgboerderij en horeca op het eiland.

Andere partijen, zoals nationale overheden, provincies, waterschappen of particuliere organisaties, moeten bijspringen om het natuurherstel te kunnen betalen. Nuvelstijn: “Vaak komt het idee van natuurbeheerders. Zij denken: dat is mooi om te verbeteren of ontwikkelen. Maar daar hangt altijd een prijskaartje aan. Als Life investeert, is dat vaak een vliegwiel voor andere partijen om ook geld opzij te zetten.”

Schoonheidswedstrijd

“Het is een heel klein, maar fijn systeem”, vindt Nuvelstijn. Hij ziet het als een soort schoonheidswedstrijd: “Je kunt punten scoren op innovatie, Europees belang en nieuwigheid van het project. Scoor je niet hoog genoeg? Dan val je af.”

De projecten worden tussentijds en achteraf gemonitord en geëvalueerd om te kijken of iedereen zich aan de afspraken houdt. “Het is heel praktisch en open. Dus niet alles in Europa is overbodig stroperig.”

Met de injectie van Life en andere geldschieters konden de samenwerkende partijen de oorspronkelijke getijdennatuur op Tiengemeten in volle glorie herstellen. Maar daarvoor moesten zij wel wat ingrijpen. “Als er maar ­water in kan. Dat is het belangrijkste”, aldus ecoloog Van Steenis. Dus is er een gat in de dijk gegraven. Het water uit het Haringvliet kon daardoor de oorsprong van de kreek vormen. Deze waterweg bereikt nu het halve eiland.

Maar het eiland bleek best hoog, waardoor er via het gat te weinig water op het eiland kwam. “We moesten daarom een list verzinnen om het water vast te houden”, zegt Van Steenis. Een deel van het eiland is nu met een lage kade gescheiden van het Haringvliet. Dit moeras stroomt vol bij heel hoog water op het Haringvliet en verder beweegt het water op ­en neer door neerslag en verdamping.

Hoogteverschillen zijn ook belangrijk voor variatie in de natuur. Daarom zijn verschillende stukken grond afgegraven. Voor de bewoners en recreanten zijn kades om de kernen gebouwd, nieuwe wegen aangelegd en er is een bezoekerscentrum ingericht. Alleen wat laanbomen langs de weg en een paar struiken in de speelnatuur zijn door de mens aangelegd. De andere planten en dieren zijn vanzelf op Tiengemeten gekomen. “Als je de randvoorwaarden schept, dan komt de natuur vanzelf”, aldus Van Steenis.

Schouderklopje

Sinds de afronding in 2007 zijn al heel wat diersoorten op het eiland ontdekt. In totaal broeden er rond de 85 verschillende vogelsoorten. Daarvan staan er 22 op de rode lijst. “Denk aan de roerdomp of watersnip. Maar ook de rietzanger, blauwborst en bruine kiekendief. Dit eiland is een grote volière zonder gaas”, grapt boswachter Sluijter.

“En de zeearenden zijn een schouderklopje voor de boswachters. Hun komst betekent dat wij genoeg eten en rust bieden”, zegt Sluijter. Maar of de ‘vliegende deuren’ – bijnaam van de zeearend – ook daadwerkelijk op het eiland gaan broeden? Daar zijn de boswachter en ecoloog het niet over eens. Alleen de tijd zal het leren. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden