Water en pigment

In de negentiende eeuw verrichtten schilders met water en pigment wonderen op papier. De aquarel is het onderwerp van een tentoonstelling in Teylers Museum en de Mesdag Collectie.

Zeg je aquarel, dan zie je vage atmosferische luchten, met dauw bedekte weilanden en met mist omgeven boomtakken voor je. Waterverf - pigment en Arabische gom, aangemaakt met water - leende zich dan ook uitstekend voor de sfeervolle impressies van de schilders van de Haagse School. Dankzij hen werd de aquarel in Nederland een zelfstandig genre dat zich bijna kon meten met het olieverfschilderij.

Tot het begin van de negentiende eeuw heette een aquarel ook wel een ingekleurde tekening. Waterverf werd gebruikt voor boekillustraties, botanische tekeningen en landkaarten, niet voor op zichzelf staande kunstwerken. Tot Engelse schilders waterverf kunstzinnig begonnen te gebruiken. John Constable, William Turner, om maar twee grootheden te noemen, wisten fantastische effecten te bereiken met waterverf. De resultaten werden niet meer als tekening in een map gedaan, maar als een schilderij aan de wand gehangen. Landschappen waren het meest geliefde genre. Wat hielp is dat er aquarelverf in kant-en-klare metalen napjes op de markt kwam. Daarmee kon je naar buiten en ter plekke het landschap schilderen. Waterverf droogt veel sneller dan olieverf. Dat is daarbij een groot voordeel.

De Engelse rage waaide begin negentiende eeuw over naar het continent. Eerst werd de verf nog vrij precies opgebracht. Maar langzaamaan zie je hoe de mogelijkheden van aquarel ontdekt worden: het schilderen wordt vloeiender, de lagen doorzichtiger. En zo ontstond eind negentiende eeuw de typische aquarelstijl die ons nu zo vanzelfsprekend lijkt.

In Teylers Museum in Haarlem en de Mesdag Collectie in Den Haag is de negentiende-eeuwse Nederlandse aquarelkunst te zien. 127 werken over twee locaties geven een goed inzicht in de ontwikkeling gedurende de negentiende eeuw. Aquarellen zijn kwetsbaar, ze kunnen slecht tegen licht. Meestal liggen ze opgeborgen in lades. Nu zijn ze ruim drie maanden te bewonderen.

Wat het kijken naar een aquarel zo bijzonder maakt is niet alleen de schoonheid van de tere kleuren en het precieze in de hand houden van het uitdijende water, maar ook dat je de totstandkoming zo goed kunt volgen. Alle lagen zijn immers vrijwel doorzichtig. Je ziet getekende lijnen, kleurlagen over elkaar en de laatst aangebrachte accenten. Je zou ze in de hand willen nemen en per centimeter willen bekijken hoe die mistige lucht of dat bijna gesloten wolkendek is aangebracht.

In de Mesdag Collectie, het voormalige huis van de schilder Hendrik Willem Mesdag, is een groot deel van zijn enorme aquarelverzameling bijeengebracht uit musea en particuliere verzamelingen. Mesdag speelde een sleutelrol in het Haagse kunstleven. Hij was schilder, maar ook handelaar, verzamelaar en ondernemer. Zeg maar gerust kunstpaus. Hij richtte in 1876 de Hollandsche Teekenmaatschappij op, een genootschap van aquarelschilders dat tentoonstellingen en verkopen organiseerde. Door Mesdags inspanningen kreeg de aquarel een enorme impuls. Alle schilders van die tijd waagden zich aan het genre en het formaat kon behoorlijk toenemen. Net als de prijzen. Mesdag had vooral werk van zijn schildersvrienden. Roelofs, Weissenbruch, Maris, Mesdag: zij zetten water en pigment feilloos in voor luchtig ogende landschappen en zeegezichten.

In Teylers Museum is de moderne tentoonstellingszaal sfeervol ingericht. Hier is de ontwikkeling van de aquarel vanaf het begin van de negentiende eeuw te volgen aan de hand van prachtige werken van onder meer Koekkoek, Roelofs, Mauve, Weissenbruch, Breitner en Mondriaan. Aan het begin zie je fijntjes opgebrachte verf, echt precisiewerk. Zoals de Twee dode patrijzen van Wybrand Hendriks die er als een natuurstudie bijhangen. Verderop in de tentoonstelling kijk je je ogen uit bij het effect van nat op nat geschilderde landschappen van de Haagse-Schoolschilders. En tot slot komt de moderne stad en een zekere abstractie de aquarel in bij kunstenaars als Breitner en Witsen.

Op beide locaties valt op dat de aquarel weliswaar in de negentiende eeuw meer uitstraling krijgt, maar dat het toch een intieme kunstvorm blijft: nog altijd iets tussen een tekening en een schilderij.

HHHHH

De tentoonstelling De Aquarel is tot en met 7 juni te zien in Teylers Museum en de Mesdag Collectie. Info. www.aquarelexpo.nl

Bij de tentoonstelling hoort de catalogus De aquarel. Uitgeverij Thoth Bussum, euro 17,90.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden