Wat zat er in dat hoofd?

An en Eefje verdoofd en levend begraven. Julie en Mélissa verhongerd. Sabine en Leatitia ternauwernood gered. Allemaal ontvoerd, opgesloten en keer op keer verkracht, terwijl politie en justitie vaak rakelings langs de plek des onheils scheerden. En niemand die wist wat er nog zou komen. In augustus 1996 raakte België in shock.

De eerste vrijgegeven foto van Marc Dutroux is typisch een politieplaat. Die ogen, dat haar, die snor; miljoenen Belgen kijken ademloos naar de gedaante die de duivel in hun ogen heeft aangenomen. ,,Laat hem nooit meer los!'', schreeuwt Het Laatste Nieuws. Dat vindt iedereen, maar de boodschap van het portret is dieper en maakt de mensen gek: Wat zit er allemaal nog in dat hoofd dat wij niet weten?

Op die dag, 13 augustus 1996, wordt Marc Dutroux volksvijand nummer één, de Grote Gruwel. Zeker als de Belgen horen dat het gerecht hem al veel langer kent. Al vanaf 1985 is hij een notoire kinderverkrachter wiens perversies alleen werden onderbroken als hij in de gevangenis zat. Aanstaande maandag, na acht jaar, komen hij en zijn handlangers eindelijk voor de rechter. Om de maatschappelijke diepgang van het proces te begrijpen is het belangrijk om te weten door welke feiten de Belgen in die warme zomer van 1996 als bij donderslag werden getroffen.

Dutroux kreeg in 1988 al dertien jaar en zes maanden cel wegens zes gewelddadige verkrachtingen. Zijn slachtoffers waren elf, vijftien, zestien, achttien en negentien jaar oud. Zijn vriendin Michelle Martin, met wie hij in de gevangenis zou trouwen, kreeg vijf jaar wegens medeplichtigheid.

In 1991 wordt ze al vrijgelaten. In 1992 komt ook Dutroux vrij. De twee herenigden zich en in 1993 meldt een informant dat Dutroux een kelder graaft bij een van zijn huizen, in Marchienne-au-Pont, om kinderen te ontvoeren. Rijkswachters bevestigen dat hij een kelder aanlegt en observeren hem een tijdje. In 1994 komen ze nog eens langs, maar het werk ligt stil. De aandacht van de politie verslapt. In juli van dat jaar misbruikt Dutroux in Slowakije de Slowaakse Eva Mackova (19), twee weken lang. In juni 1995 is hij ook in Slowakije, waar hij Henrieta Palusova verkracht.

Als op 24 juni 1995 Julie Lejeune (8) en Mélissa Russo (8) verdwijnen in het Waalse Grâce-Hollogne is de rijkswacht net weer bij Dutroux geweest om proces-verbaal op te maken wegens een illegale verbouwing: een verbreding van het keldergat voor een luchtpijp. Toch duurt het ruim zes weken voor hij als mogelijke ontvoerder van Julie en Mélissa wordt aangemerkt, vanwege tips. Op 9 augustus begint het overleg over een observatie-operatie met de naam Othello.

Maar Othello zit nog in de ambtelijke molen en intussen, op 23 augustus, ontvoert Dutroux in Oostende An Marchal (17) en Eefje Lambrecks (19). Een dag later ontsnapt Eefje en klimt op het dak. Ze schreeuwt om hulp, maar Dutroux sleurt haar naar binnen. Niemand heeft het gemerkt. De volgende dag verspreidt de rijkswacht een ,,niet-dringend bericht van opsporing'': Dutroux wordt gezocht, maar de politie zoekt niet actief naar hem.

Dan start eindelijk operatie-Othello, althans officieel. Dutroux kan gewoon zijn gang gaan. In september schrijft Dutroux' moeder een ongeruste brief aan onderzoeksrechter Lorent in Charleroi dat er twee tienermeisjes in zijn huis hebben verbleven en dat ze de zak niet vertrouwt, maar deze informatie bereikt de rijkswacht nooit. Zoals het de rechercheurs ook ontgaat dat Dutroux in diezelfde maand, de datum is niet bekend, An en Eefje verdooft en hen levend begraaft.

De rijkswacht ziet niets, hoewel? Hij neemt waar dat Dutroux een vrachtwagen steelt, maar grijpt niet in, zoals hij ook werkeloos toekijkt als Dutroux op 5 november samen met zijn maat Bernard Weinstein drie jongeren gijzelt en foltert. Een dag later is er wel een huiszoeking bij Weinstein. Er wordt een band gevonden met nieuwsberichten over de verdwijning van Julie en Mélissa. Maar niemand legt het verband.

Op 28 november, vier dagen na de geboorte van het tweede kind van het echtpaar Dutroux, verklaren vier bronnen dat Dutroux Julie en Mélissa heeft ontvoerd. Pas op 6 december wordt hij gearresteerd, maar niet wegens ontvoering. De aanklacht is vrachtwagendiefstal en mishandeling. En terwijl Dutroux in de cel zit, voltrekt zich een drama.

Op 13 december doorzoeken rijkswachters Dutroux' huis. Ze horen kinderen roepen, maar denken dat het geluid van de straat komt. Zes dagen later komen ze terug. Ze vinden niets en horen ook geen stemmen meer. Maanden verstrijken. Niemand weet wanneer Julie en Mélissa precies stierven, alleen dat het gruwelijk was. De meisjes kwamen om van honger en dorst.

Operatie-Othello stopt op 25 januari 1996 omdat Dutroux toch vastzit. De aandacht van het onderzoek verplaatst zich definitief. Op 19 maart is er een zoekactie naar An en Eefje in de duinen van Blankenberge, niet ver van Oostende. Op 20 maart laat onderzoeksrechter Lorent Dutroux zelfs vrij. Hij zoekt onmiddellijk Weinstein op en vermoordt hem. Vier dagen later haalt hij Julie en Mélissa uit de kelder en begraaft ze.

Er kraait geen haan meer naar het handelen van Dutroux, ook niet als op 28 mei Sabine Dardenne (12) in Kaïn wordt ontvoerd. In juli verblijft Dutroux opnieuw in Slowakije, waar hij twee weken lang het Slowaakse meisje Yanka Mackova (15), de zus van Eva, misbruikt. Op 9 augustus ontvoert hij Laetitia Delhez (14) in het Waalse Bertrix, maar de rijkswacht bemachtigt het kenteken van de auto. Op 13 augustus slaat de procureur van Neufchateau, Michel Bourlet, Dutroux eindelijk in de boeien. Ook echtgenote Michelle Martin en de drugsverslaafde Michel Lelièvre die Dutroux heeft geholpen, worden opgepakt.

De politie doorzoekt de huizen van Dutroux, ook het huis waarin Sabine en Laetitia zitten, maar vindt opnieuw niets. Dutroux en Lelièvre gaan op 15 augustus zelf in het verhoor door de knieën. Sabine en Laetitia worden bevrijd. Ze zijn uitgeput, maar ze leven.

De spectaculaire bevrijding van de meisjes, de beelden van de kelder waarin Sabine tachtig dagen zat, de vermissing van de andere kinderen, en dan die zwijgende kop van Dutroux in de krant. Bij de Belgen slaan de stoppen door. Het nieuws legt het werk in kantoren en werkplaatsen lam. Verbijsterd volgen de mensen de beelden van de opgraving van de lichamen van Julie en Mélissa, op dezelfde dag dat ook Weinstein wordt gevonden. Op 18 augustus bekennen Dutroux en Lelièvre de ontvoering van An en Eefje, maar ze zwijgen over hun lot. Op 22 augustus worden Julie en Mélissa onder massale belangstelling begraven.

De volkswoede richt zich op Dutroux, natuurlijk, maar ook op het gerecht. Dat haast zich met het doen van arrestaties, onder meer die van Michel Nihoul, een protserige oplichter die xtc-pillen leverde aan Lelièvre en zichzelf afspiegelt als een invloedrijke zakenman. Procureur Bourlet belooft een diepgaand onderzoek, ,,si on me laisse faire'' -,,als ik mijn gang mag gaan''.

Nooit legt hij uit wat hij bedoelt, maar de emotionele mensen hebben aan een half woord genoeg. Blijkbaar wordt Bourlet gehinderd en dat kan alleen door hooggeplaatsten. Nihoul beweegt zich onder hooggeplaatsten, en dus is Dutroux de spil in een pedofilie- en drugsnetwerk waarin de top van de politiek, de ambtenarij en het bedrijfsleven zijn betrokken. Misschien zit zelfs het koningshuis in het complot.

,,Beschaamd Belg te zijn'', wordt de slogan. In de steden staken het openbaar vervoer, de post, de ziekenhuizen, de brandweer. In Antwerpen demonstreren arbeiders, studenten en scholieren voor het justitiepaleis. Wekenlang staat er permanent een peloton oproerpolitie voor het gebouw. Een arrestatieteam grijpt zo nu en dan hopeloos overdreven in. De gemaskerde mannen boeien kinderen met de polsen op de rug, dwingen ze op hun knieën met het hoofd tegen een overvalwagen en kruisen hun benen. 's Nachts branden mensen kaarsjes op de trappen.

Op 3 september worden bij het Waalse Jumet de lichamen van An en Eefje gevonden. Eefje wordt begraven met een besloten bijeenkomst buiten Hasselt, An in de kathedraal in het centrum met gezagsdragers op de eerste rij. Buiten verdringen nieuwsgierigen zich achter de dranghekken en als de kist van An naar buiten komt wordt er gescholden op de journalisten die in het zicht staan.

Als An's vader Paul Marchal achter de kist van zijn dochter naar buiten komt, slaat hij zijn handen ineen en houdt ze gloriërend boven zijn hoofd. Het publiek geeft hem een daverend applaus, terwijl hij demonstratief de onwillige vader van Eefje omhelst. Het is hier dat Marchal voorgoed het boegbeeld wordt van 'de witte beweging', de protestbeweging voor iedereen die zijn vertrouwen in de overheid kwijt is.

De 'Witte Woede' bereikt een piek als 's lands hoogste rechters Jean-Marc Connerotte van het onderzoek halen. Connerotte heeft de families van de kinderen bezocht en met hen spaghetti gegeten. Zo heeft hij zijn objectieve positie verspeeld, oordeelt het Hof. Maar in de ogen van velen is het 'spaghetti-arrest' een zoveelste weloverwogen poging om het onderzoek te dwarsbomen.

En zo lopen op 20 oktober 1996 300000 mensen vreedzaam mee in de Witte Mars in Brussel. Marchal loopt voorop, en hoewel de demonstratie zich richt tegen het heersende gezag, is er geen politicus die wil achterblijven. De mensen willen een onderzoek 'tot op het bot' en een gerecht met een menselijker gezicht.

Het wantrouwen blijft. In de winter van 1996-1997 wordt in het mijngebied van Jumet naarstig maar vergeefs gezocht naar eventuele andere slachtoffers. In 1997 meldt zich ene Regina Louf. Zij is in haar jeugd zelf misbruikt en vertelt de wildste verhalen over het Dutroux-netwerk. Er is niets van waar, meldt onderzoeksrechter Jacques Langlois na grondig onderzoek, maar hij krijgt een koude douche -van zijn chef Bourlet, die wel gelooft in een ingenieus crimineel netwerk. Maar vooral van de Witte Beweging, die niet wil horen dat de kleine bende mogelijk alleen handelde, en dat zijn doel mogelijk niet verder reikte dan het bevredigen van de lusten van Marc Dutroux.

Gaandeweg worden complottheorieën de brandstof voor de Witte Beweging, die al vrij snel slinkt tot een 'gewone' actiegroep. In juni 1999 doet Marchal mee aan de parlementsverkiezingen, maar hij haalt vrijwel geen stemmen. Toch is er in het land al veel veranderd, ten goede. Een vernietigend rapport van de commissie-Dutroux was in 1997 de basis voor een ingrijpende politiehervorming. Eind 1997 is het Europees centrum voor verdwenen kinderen opgericht, nu Child Focus.

Wat rest is Marc Dutroux. Twee tot vier maanden lang zullen hij en zijn handlangers met hun daden worden geconfronteerd. Niet alle nabestaanden willen het proces bijwonen, maar Marchal zal vooraan zitten en de gang van zaken aanklagen, voordat de schijnwerpers rond zijn persoon uitdoven en hij op zichzelf wordt teruggeworpen.

Dutroux krijgt vast een loodzware straf. Maar misschien komt er ook nog iets van een antwoord op de vraag die iedereen zich in 1996 stelde bij die foto in de krant: Wat zit er in dat hoofd?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden