Wat was er nou toch met die geniale gek aan de hand?

dode sporen | Het Van Gogh Museum legt in een tentoonstelling de nadruk op de 'ziekte' van Van Gogh. Een tentoonstelling met veel documenten en weinig verrassende kunst.

Op een handgeschreven briefje staat een klein tekeningetje van een oor, duidelijk gemaakt door een amateur - er zijn eenvoudiger lichaamsdelen - met een stippellijn van boven naar beneden. Zo illustreerde Félix Rey in 1930 hoe Vincent van Gogh in 1888 zijn eigen oor had afgesneden, en hoe de dokter de kunstenaar de volgende dag aantrof. Dat briefje is het middelpunt van de tentoonstelling 'De waanzin nabij. Van Gogh en zijn ziekte' in het Van Gogh Museum.

Het is een relatief kleine tentoonstelling - één van de twee grote zalen in de tentoonstellingsvleugel - die niet ingaat op de kunst die Van Gogh maakte, maar de laatste anderhalf jaar van zijn leven als onderwerp heeft. Tsja, het museum trekt haar vele bezoekers (al jaren tweede, na het Rijksmuseum) niet alleen vanwege de schilderijencollectie, maar vooral vanwege de mythe die er rond de kunstenaar zweeft. Onbegrepen en nauwelijks erkend bij leven, nét genoeg connecties om wel aan de zijlijn 'mee te doen' met de Franse post-impressionisten, en natuurlijk die geschiedenis met het oor, de gekte en de ook al zo mysterieuze zelfmoord. En dan zijn er nog, als grote troef op de achtergrond, die brieven: zo persoonlijk en oprecht leer je een kunstenaar niet vaak kennen.

Deze tentoonstelling probeert die interesse verder te voeden. Wat was er nou toch met hem aan de hand, die laatste jaren van zijn leven? Hoe verleidelijk ook, uit zijn schilderijen kan je dat niet aflezen. Wat de samenstellers vooral willen benadrukken, is dat Van Gogh niet schilderde vanwége zijn ziekte - kort na zijn dood waren de symbolisten de eersten om hem als 'geniale gek' te bestempelen, en er kwamen er meer - maar juist ondanks zijn kwalen. Tijdens de periodes van verwarring en wanen kón hij niet of nauwelijks werken, en maakte hij slechts een paar onbeholpen schetsen - uit herinnering werken was nooit zijn sterkste kant geweest.

Dertien aandoeningen

Een muur is bedekt met de namen en omschrijvingen van alle dertien aandoeningen die in de loop der tijd aan de kunstenaar zijn toegedicht, van epilepsie in 1889 via schizofrenie en vergiftigingen tot borderline in 2000. Een conclusie ontbreekt, de patiënt kan niet meer onderzocht worden. En zo zijn er meer 'dode sporen' in de tentoonstelling.

Er zijn veel documenten en enkele foto's te zien die te maken hebben met Van Goghs opnames in ziekenhuizen en in de inrichting van Saint-Rémy-de-Provence. Daar kende hij gelukkig ook periodes van helderheid, en maakte hij ook een aantal mooie schetsen. In de laatste maanden van zijn leven, in Auvers-sur-Oise, dichtbij Parijs, werkte hij als een bezetene. Enkele van die schilderijen hangen, zoals altijd, in de vaste opstelling, hier zijn het alweer de documenten en objecten die moeten 'spreken'. De overlijdensberichten, de verroeste revolver die in 1959 in een weiland werd gevonden, een tekening van Van Gogh op zijn sterfbed, gemaakt door zijn dokter, Paul-Ferdinand Gachet.

Toch blijft vooral dat briefje van die eerdere dokter, Félix Rey, typerend voor de tentoonstelling. Hij maakte de tekening op verzoek van Irving Stone, de Amerikaanse schrijver die in 1934 de op het leven van Van Gogh gebaseerde roman 'Lust for life' publiceerde. Onder de tekeningen van het oor schreef Rey aan Stone in 1930: 'Ik ben blij dat ik u de informatie kan geven over mijn ongelukkige vriend Van Gogh. Ik durf te hopen dat het u lukt hem te eren zoals hij verdient, het genie van deze opmerkelijke schilder.'

De dokter was duidelijk van gedachten veranderd. Van Gogh schilderde zijn portret - het enige grote bruikleen in de tentoonstelling - direct na het ongeluk, als dank voor diens zorgen. In 1901 verkocht Rey het aan een Parijse handelaar, en zo kwam het in 1908 in Rusland terecht. Tot die tijd had de dokter het schilderij zo lelijk gevonden dat hij het had gebruikt als afscheiding in een kippenhok.

** 'De waanzin nabij. Van Gogh en zijn ziekte', tot 25 september in het Van Gogh Museum, Amsterdam

Linker- of rechteroor?

Op de zelfportretten met verband lijkt het alsof Van Gogh zijn rechteroor mist, terwijl in de literatuur en op het briefje van dokter Rey over zijn linkeroor wordt gesproken. Dit mysterie is snel opgelost: bij het maken van een zelfportret gebruiken kunstenaars een spiegel, ook Van Gogh, en zo werd het linkeroor vanzelf het rechter.

'Privédetective' ging op zoek naar ware verhaal

De Engelse Bernadette Murphy verhuisde dertig jaar geleden naar de Provence zonder Frans te spreken, had verschillende baantjes gehad, maar kwam zeven jaar geleden met gezondheidsproblemen thuis te zitten. Ze wilde wat omhanden hebben, en begon een onderzoek naar de periode waarin Vincent van Gogh in Arles woonde - dat was dicht bij huis en ze had gemerkt dat er veel verschillende verhalen de ronde deden. In eerste instantie haalde ze haar informatie van het internet en uit de boeken die ze toevallig kon vinden, langzamerhand ontdekte ze ook in de officiële literatuur veel tegenstrijdigheden.

Murphy begon, zoals ze zelf zegt, als een detective de zaak te onderzoeken. Ze maakte samen met een architect een reconstructie van Arles in 1888 (in 1944 verwoestte een bombardement een groot deel van de stad), maakte een database van alle bewoners van de stad in die tijd, en ontdekte uiteindelijk de 'waarheid' achter de vraag wat er precies met het oor van de kunstenaar was gebeurd. Het Van Gogh museum was enthousiast, en hield haar primeur zelfs in de wandelgangen geheim tot de publicatie van haar boek 'Van Goghs Oor - Het ware verhaal', tegelijk met de opening van de tentoonstelling (Uitgeverij Hollands Diep, 24,99 euro).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden