Wat wacht Godot in Sarajevo

“Kom naar Sarajevo en werk hier. Van telefoontjes heb je geen last, er zijn geen verbindingen. Dit is een plek ver van die verdomde beschaving. Geen elektriciteit, water, voedsel; alleen condooms. Terwijl jullie lucht verplaatsen wordt hier echt geleefd en echt gestorven. Jullie klootzakken, kom naar Sarajevo en maak je meesterwerk in het centrum van de wereld. Voed de ziel van mensen in pijn, zeg aan de wereld dat esthetiek niets anders dan een leugen is als de kunsten niet de gruwelen onder ogen zien van de zogenaamde beschaving aan het eind van de XX eeuw. Jullie lieve schatten, onze enige bondgenoten! Kom naar Sarajevo. Wees een mens.”

'Sarajevo Artistic Survival' heet de groep kunstenaars die collega's oproept naar hun stad te komen. Een aantal grote namen is al afgereisd, zoals de Amerikaanse Susan Sontag. In de New York Review of Books, in Liberation, dinsdagavond ook bij Hanneke Groenteman voor de Vprotv, vertelt ze hoe belangrijk het was te gaan. Ze regisseerde er Samuel Becketts 'Wachten op Godot'. Bij het slot van de uitvoering sprongen haar de tranen in de ogen: 'Vandaag komt mijnheer Godot niet meer, maar morgen komt hij absoluut!'

Sontags getuigenis heeft iets van een apologie, hoe voor de hand liggend ook 'Godot in Sarajevo' een appel doet op ons geweten. De kritiek liet inderdaad niet op zich wachten: wat zouden we in Sarajevo een feestje bouwen, hebben ze daar niet meer behoefte aan voedsel, brandstof, medicijnen? Natuurlijk mag Sarajevo niet vergeten worden, maar ligt de oplossing niet veeleer in handen van de politici? Van de Duitsers, die de Kroaten niet voor het hoofd stoten, opdat het Duitse onroerend goed in de Dalmatische kustplaatsen niet in gevaar komt. Van de Amerikanen, die aan Somalie hun handen vol hebben. De VN, die met haar blauwhelmen niets weet te beginnen en ze met lede ogen vrouwen ziet verkrachten.

Toch is het te gemakkelijk de spot te drijven met Sontags zucht naar een eigentijds engagement, zoiets als de intelligentsia gedurende de Spaanse Burgeroorlog konden uitdragen. Haris Pasovic van het filmfestival in Sarajevo zei in Trouw vorige week blij te zijn met alle bezoek. Hij is verbijsterd over het gebrek aan belangstelling van cultureel Europa voor het lot van zijn stad: “Na achttien maanden oorlog erkennen ze nog niet dat zich hier een holocaust voltrekt.”

In het spoor van Sontag willen ook Herman van Veen, Ingmar Bergman, Loes Wouterson, Remco Campert, Robert Altman, Marga Minco, Steven Spielberg en honderden andere kunstmensen het culturele leven in Sarajevo proeven. Zij hebben adhesie betuigd aan een plan van onder meer de burgemeesters van Antwerpen en Lissabon, 'Europese culturele hoofdstad' in 1993 en in 1994, om in een soort interbellum van december tot en met februari aan Sarajevo die eretitel te verlenen. De Europese Gemeenschap zou zo erkennen dat met de verwoesting van de multiculturele samenleving in Sarajevo de cultuur van geheel Europa wordt bedreigd.

Morgen komen in Brussel de EG-ministers van cultuur bijeen. Daar komen de landen aan de orde die in de laatste jaren van dit millennium de 'culturele hoofdstad van Europa' mogen leveren. 'Sarajevo' staat officieel niet op de agenda. Belgie en Spanje zouden het symbolische gebaar steunen. Burgemeester Cools van Antwerpen vindt de Vlaamse deelregering aan zijn kant, als hij het argument wegwuift dat ze daar wel aan wat anders behoefte hebben: “Willen ze zeep, dan nemen we dat toch gewoon mee!”

Andere landen, waaronder Nederland bij monde van minister d'Ancona van WVC, wijzen op de cynische kant van een positief besluit: Europa faalt, weet de oorlog niet te beeindigen, de mensen gaan daar een erbarmelijke winter tegemoet, en wij gaan ze wijsneuzerig maar eens wat cultuur brengen. Kun je dat maken in een oorlogssituatie? En dan nog de veiligheid van kunstenaars die onder VN-begeleiding erheen moeten - Lord Owen ziet ze al komen: niet dus.

De cultuurministers kunnen zich verschuilen achter de regel dat ze niets besluiten over iets wat niet op de agenda staat. Een sympathieke verklaring is dan afdoende en het probleem kan worden doorgeschoven naar de ministers van BZ, die volgende week in Brussel vergaderen.

Maar na Sontag hoeven we aan de andere kant ook d'Ancona en haar kompanen niet te zwaar af te vallen. WVC subsidieert (al is het in het klein) initiatieven die in Sarajevo en elders in de oorlogsgebieden culturele nood proberen te lenigen. Bovendien wil de minister nog wel verder praten als er vanuit Sarajevo positieve reacties op het Europese initiatief komen, zegt een woordvoerster. Burgemeester Kresevljakovic van Sarajevo is in ieder geval voor.

Maar misschien is het toch wel zo eerlijk als Europa zelf verantwoordelijk tracht te zijn voor haar beslissingen. Ook dus met schaamrood op de kaken erkent dat het eerst een einde aan de oorlog moet helpen maken. Cultuur hoeft daarbij niet geboycot te worden. Maar zonder nu ter plekke te staan schutteren kunnen fatsoenshalve beter vanuit her goede plannen worden ondersteund. Zoals van de schrijvers uit ex-Joegoslavie in de internationale PEN; van het in Amsterdam gevestigde Press Now dat onafhankelijke media aldaar overeind wil houden; van Huis aan de Amstel dat jeugdtheater in Sarajevo ondersteunt. Voor Europese kunstenaars blijft er thuis trouwens voldoende werk te verrichten: zoals popgroep U2 in concerten met zijn satellietverbinding met Sarajevo doet, of theatergroep Wederzijds, met de op bladzijde 6 van deze bijlage beschreven jeugdproduktie 'Mirad, een jongen uit Bosnie'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden